گزارش سازمان جهانی هواشناسی تأیید می‌کند سال ۲۰۲۴ با ثبت بالاترین غلظت تاریخی گازهای گلخانه‌ای و یک رکورد بی‌سابقه در رشد سالانه دی‌اکسید کربن سالی استثنایی بوده است. بدتر از آن، شواهد نشان از تضعیف نگران‌کننده ظرفیت جاذب‌های طبیعی حیات‌بخش، یعنی اقیانوس‌ها و پوشش گیاهی دارد.

چرا ۲۰۲۴ یک سال استثنایی بود؟

در گزارشی تحت عنوان «وضعیت گازهای گلخانه‌ای در جو زمین بر اساس مشاهدات جهانی تا پایان سال ۲۰۲۴» که در اکتبر ۲۰۲۵ توسط برنامه دیده‌بانی جوی جهانی (GAW) سازمان جهانی هواشناسی منتشر شد، رکوردشکنی سه گاز گلخانه‌ای دی‌اکسید کربن، متان و اکسید نیتروژن در سال ۲۰۲۴ نمایان شد. سال ۲۰۲۴ در تاریخ ثبت داده‌های اقلیمی، سالی بی‌سابقه برای سیاره زمین بود. اما آنچه بیش از همه نگران‌کننده است، سرعت افزایش این گاز مورد اشاره بود.

دی‌اکسید کربن، که مهم‌ترین گاز گرم‌کننده زمین محسوب می‌شود، در سطح جهانی به غلظت میانگین ۴۲۳.۹ واحد در میلیون (ppm) رسید. به‌عبارتی، غلظت دی‌اکسید کربن در جو زمین معادل ۱۵۲ درصد از سطح دوران پیشاصنعتی است.

اما شوک اصلی در میزان افزایش سالانه بود؛ دی‌اکسید کربن از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، به‌میزان ۳.۵ ppm افزایش یافت. این جهش، بزرگ‌ترین رشد یک‌ساله از زمان شروع اندازه‌گیری‌های مدرن در سال ۱۹۵۷ است. این عدد به‌وضوح رکورد قبلی ۳.۳ ppm  (ثبت‌شده در سال‌های ۲۰۱۵-۲۰۱۶) را پشت سر گذاشت و اختلاف زیادی با رشد ۲.۴ ppm ثبت‌شده در سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۳ دارد. این شتاب شدید در رشد دی‌اکسید کربن که از میانگین ۰.۸ (ppm) در دهه ۱۹۶۰ آغاز شده و در دهه اخیر به ۲.۴ (ppm) رسیده بود، هشدار جدی درباره سرعت گرمایش جهانی است.

کاهش قدرت جاذب‌های طبیعی

براساس تحلیل‌های جهانی و مدل‌های پیش‌نهایی، جهش بی‌سابقه ۳.۵ (ppm) در دی‌اکسید کربن ناشی از دو عامل اصلی است؛ ادامه انتشار سوخت‌های فسیلی و دیگری ضعف جاذب‌های طبیعی کربن.

غلظت دی‌اکسید کربن در جو نتیجه تعادل پیچیده‌ای است. از کل دی‌اکسید کربن که انسان‌ها در دوره ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ منتشر کردند، ۵۳ درصد آن در جو باقی ماند. اما بقیه توسط جاذب‌های طبیعی زمین و اقیانوس‌ها جذب شدند؛ ۲۶ درصد توسط اقیانوس‌ها و ۲۱ درصد توسط پوشش گیاهی و خاک خشکی.

بااین‌حال، در سال ۲۰۲۴ شواهد نشان داد این جاذب‌ها ضعیف‌تر عمل کردند. برآوردها حاکی از آن است این ضعف در جذب کربن توسط اقیانوس‌ها و خشکی، عامل افزایش ۱.۱ (pp) اضافی در رشد دی‌اکسید کربن نسبت به سال قبل بوده است.

با گرم شدن آب اقیانوس‌ها، توانایی آن‌ها برای جذب دی‌اکسید کربن کاهش می‌یابد؛ زیرا گازها در آب گرم کمتر حل می‌شوند. این پدیده باعث می‌شود اقیانوس‌ها سهم کمتری (در حدود ۰.۳ گیگاتن کربن) از کربن اضافی را در سال ۲۰۲۴ جذب کنند.

علاوه‌برآن، دمای جهانی در سال ۲۰۲۴ برای اولین بار آستانه مهم ۱.۵ درجه سانتی‌گراد را نسبت به دوران پیشاصنعتی رد کرد. این دمای بالا، در ترکیب با پدیده ال‌نینو که در سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۴ رخ داد، منجر به خشکسالی‌های شدید شد. خشکسالی‌های شدید، جنگل‌ها و مراتع را تحت فشار قرار می‌دهد و باعث می‌شود آنها مقدار کمتری از کربن دی‌اکسید را جذب کنند. دانشمندان به این کاهش توانایی جاذب‌ها به‌عنوان یک «بازخورد اقلیمی» اشاره می‌کنند، به این معنی که گرم‌شدن زمین خود باعث می‌شود دی‌اکسید کربن بیشتری در جو باقی بماند و این فرایند گرمایش را تسریع کند.

آتش‌سوزی‌های جهانی و آشفتگی در آمازون

آتش‌سوزی‌های گسترده در سال ۲۰۲۴، به‌ویژه در قاره آمریکا، یکی از عوامل اصلی افزایش انتشار کربن بود. داده‌های ایستگاه‌هایی در نیمکره جنوبی، نشان‌دهنده یک اوج‌گیری فصلی غیرعادی در میزان مونوکسید کربن بود. این داده‌ها تأیید کرد انتشار آتش‌سوزی در آمریکای جنوبی به‌طور استثنایی بالا بوده است. بولیوی و ایالت‌های «آمازوناس» و «ماتو گروسو دو سول» برزیل بالاترین میزان انتشار آتش‌سوزی سالانه خود را ثبت کردند. در مجموع، میانگین سالانه مونوکسید کربن برای آمریکای جنوبی در سال ۲۰۲۴ بالاترین رقم در ۲۲ سال گذشته بود و میانگین جهانی مونوکسید کربن نیز به بالاترین سطح خود از زمان آتش‌سوزی‌های گسترده ال‌نینو در اندونزی (سال ۲۰۱۵) رسید.

جنگل‌زدایی و تخریب، بیش‌ازپیش جنگل‌های آمازون را تحت‌تأثیر قرار داد. خشکسالی‌های شدید ناشی از ال‌نینو و گرمای اقیانوس اطلس شمالی، انتشار آتش‌سوزی‌ها در آمازون را به بالاترین سطح خود در سال ۲۰۲۴ رساند. این شرایط، دی‌اکسید کربن منتشرشده از آتش‌سوزی‌ها و همچنین کل انتشار کربن از منطقه را به اوج رساند و یادآور سال‌های اوج انتشار در ۲۰۱۰ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ بود. درواقع آمازون به‌تدریج از یک جاذب کربن قوی، به یک منبع انتشار کربن تبدیل می‌شود.

در آمریکای شمالی نیز انتشار آتش‌سوزی‌های کانادا در سال ۲۰۲۴ اگرچه کمتر از رکوردشکنی سال ۲۰۲۳ بود، اما همچنان به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از هر سال دیگری از سال ۲۰۰۳ به این سو ثبت شد.

متان و اکسید نیتروژن: دومین و سومین گاز پرقدرت

غلظت متان در سال ۲۰۲۴ به ۱۹۴۲ (ppb) رسید و سهم آن در کل اثر گرمایشی گازهای گلخانه‌ای حدود ۱۶ درصد است. متان به‌طور طبیعی (۴۰ درصد) و توسط انسان‌ها (۶۰ درصد) تولید می‌شود. منابع انسانی اصلی متان شامل کشاورزی (دامداری و کشت برنج)، دپوهای دفن پسماند و همچنین بخش‌هایی از زنجیره سوخت‌های فسیلی است.

پس از سال ۲۰۰۷ غلظت متان پس از دوره‌ای رکود (۱۹۹۹ تا ۲۰۰۶) دوباره به‌طور مداوم افزایش یافته و اکنون به ۲۶۶ درصد سطح پیشاصنعتی رسیده است. بااین‌حال، رشد سالانه متان در سال ۲۰۲۴ (۸ ppb) از رشد سال ۲۰۲۳ (۱۱ ppb) و میانگین دهه اخیر (۱۰.۶ ppb در سال) کمتر بود. به‌عبارت ساده‌تر، مثل این است که سرعت خودروی انتشار ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت بوده و حالا به ۸۰ کیلومتر بر ساعت کاهش پیدا کرده است. انتشار متان همچنان به‌سمت جلو حرکت می‌کند (غلظت در حال افزایش است)، اما کندتر از سال قبل (سرعت افزایش کمتر شده است). براساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی، افزایش اخیر متان احتمالاً به‌دلیل افزایش انتشار از تالاب‌های مناطق گرمسیری و منابع انسانی در نیمکره شمالی است.

اکسید نیتروژن نیز سومین گاز مهم است که حدود ۶ درصد از اثر گرمایشی کل را برعهده دارد. غلظت این گاز گلخانه‌ای در سال ۲۰۲۴ به ۳۳۸.۰ (ppb) رسید که ۱۲۵ درصد بیشتر از دوران پیشاصنعتی است. منابع انسانی این گاز عمدتاً شامل افزودن نیتروژن به مزارع و استفاده از کودها است و این انتشار در چهار دهه گذشته ۳۰ درصد افزایش یافته است. رشد سالانه اکسید نیتروژن در سال ۲۰۲۴ برابر با ۱.۰ (ppb) بود که اندکی کمتر از میانگین ۱۰ساله (۱.۰۷ ppb در سال) است.

نیروی تابشی و گازهای گلخانه‌ای پرقدرت

نیروی تابشی یا «قدرت گرم‌کنندگی» ناشی از گازهای گلخانه‌ای از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۴، ۵۴ درصد افزایش یافته است. دی‌اکسید کربن به‌تنهایی عامل حدود ۸۱ درصد از این افزایش در این دوره بوده است.

گازهای هالوژنه مانند کلروفلوئوروکربن‌ها (CFCs)، هیدروکلروفلوئوروکربن‌ها (HCFCs) و هیدروفلوئوروکربن‌ها (HFCs) در مجموع حدود ۱۲ درصد از کل نیروی تابشی را تشکیل می‌دهند. اگرچه پروتکل مونترال باعث شده است غلظت کلروفلوئوروکربن‌ها در جو کاهش یابد، اما برخی از هیدروکلروفلوئوروکربن‌ها و هیدروفلوئوروکربن‌ها (که گازهای گلخانه‌ای بسیار قوی هستند) با وجود غلظت بسیار کم، همچنان با سرعت بالایی در حال افزایش‌ است. گاز سولفور هگزافلوراید (SF6) نیز، که یک گاز صنعتی بسیار قوی است و عمدتاً به‌عنوان عایق الکتریکی استفاده می‌شود، در غلظت‌های پایین به افزایش خود ادامه می‌دهد.

در مجموع هرچند که گازهای دیگر مثل گازهای یخچال و صنعتی (هالوژنه) در مقایسه با دی‌اکسید کربن خیلی کمترند، اما بسیار قوی‌تر و با سرعت زیاد در حال افزایش‌اند که به گرم‌تر شدن زمین سرعت بیشتری می‌دهند.

در سال ۲۰۲۴ رؤیای جلوگیری از گرمایش بالای ۱.۵ درجه سلسیوس از دست رفت. این سال عبور از آستانه حیاتی و ثبت بی‌سابقه‌ترین شتاب در انتشار دی‌اکسید کربن، گواهی بر شکست تعهدات جهانی و آغاز مرحله جدیدی از آشفتگی‌های اقلیمی بود. 

شواهد علمی، از تضعیف نگران‌کننده جاذب‌های طبیعی حیات‌بخش ما در کنار انتشار بی‌وقفه سوخت‌های فسیلی خبر می‌دهد، که بازخورد اقلیمی را تسریع کرده است. نشست‌های اقلیمی شکست‌خورده و افزایش گازهای پرقدرت مانند متان، بیش از هر زمان دیگری بر ضرورت تغییر جهت فوری و جهانی، دور شدن از سوخت‌های فسیلی و احیای حیات‌بخش‌های طبیعی تأکید دارد. این مداری که سیستم جهانی بر آن می‌چرخد، هم‌سو با مدار پایداری زمین نیست.