موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در نامه‌ای به «علیرضا زاکانی»، شهردار تهران، خواستار توقف نفوذناپذیرکردن بستر فضاهای سبز شهر تهران با سیمان و سنگ‌فرش شد.

در این نامه آمده است: «متأسفانه اخیراً در قسمت‌های مختلفی از شهر تهران شاهد تخریب بستر نفوذپذیر فضاهای سبز شهری شامل باغچه‌های کنار خیابان‌ها، بلوارها، رفیوژها، نهرهای آب (مانند خیابان‌های ولیعصر و شریعتی) و میادین (مانند میدان تجریش) و تبدیل آنها به بسترهای سخت و سیمانی هستیم. این فرایند به دلایل متعدد برای شهر زیانبار است و لازم است متوقف گردد.”

دربخش دیگر آمده: «برخلاف اظهارات برخی مسئولین، “سیمانی و سنگ‌فرش‌کردن سطوح خاکی و نفوذپذیر و حذف گیاهان بوته‌ای موجود نه تنها به کاهش مصرف منابع آب کمک نمی کند بلکه به دلایل ذکر شده به کاهش رطوبت خاک، افت منابع آب و افزایش تنش آبی و کاهش تاب‌آوری و زیست‌پذیری شهر منجر می شود و سلامت شهر و شهروندان را با مخاطره روزافزون روبرو خواهد کرد.»

جناب آقای دکتر زاکانی

شهردار محترم تهران

موضوع: درخواست توقف نفوذناپذیرکردن بستر فضاهای سبز شهر تهران با سیمان و سنگ‌فرش

به استحضار میرساند متأسفانه اخیراً در قسمت­های مختلفی از شهر تهران شاهد تخریب بستر نفوذپذیر فضاهای سبز شهری شامل باغچه­های کنار خیابان‌ها، بلوارها، رفیوژها، نهرهای آب (مانند خیابان‌های ولیعصر و شریعتی) و میادین (مانند میدان تجریش) و تبدیل آنها به بسترهای سخت و سیمانی هستیم. این تغییر ساختار پیش‌ازاین فقط در موارد محدودی جهت تسهیل عبورومرور یا بهسازی معابر شلوغ انجام می­شد. اما هم اکنون به‌صورت گسترده و بسیار بیش از حد موردنیاز و بدون توجیه فنی و کارشناسی در حال انجام است. این اقدام بنا به دلایل زیر برای کلان‌شهر تهران زیان­بار است و لازم است برای توقف این روند دستورات مقتضی صادر گردد.

1. کاهش شدید نفوذپذیری خاک و در پی آن کاهش رطوبت زیرقشری و منابع آب زیرزمینی، ایجاد تنش آبی برای گونه­های گیاهی، افزایش میزان فرونشست و افزایش دما: بخش اعظم سطح زمین در خیابان­های شهر تهران با ابنیه، تأسیسات، آسفالت و سنگ‌فرش پوشانده شده و باغچه­های کنار خیابان­ها و رفیوژها تنها سطوح خاکی باقیمانده برای نفوذ آب‌وهوا به داخل خاک هستند. بنابراین تخریب این معدود فضاهای باقی‌مانده آسیب بزرگی برای شهر تهران است. وجود سنگ‌فرش مانع از نفوذ آب باران و آب‌دهی به منطقه ریشه گیاهان می‌شود. آب یا روی سطح جاری می‌شود یا از کناره‌ها نفوذ می‌کند و منطقه اصلی ریشه خشک می‌ماند. لذا با کاهش نفوذ آب باران و آب­های جاری به زمین، عواقبی از جمله کاهش منابع آبی، خشکیدگی درختان و فضاهای سبز، افزایش دما، خشکی خاک و کاهش سطح آب سفره­های زیرزمینی و فرونشست را به دنبال خواهد داشت.
2. تضعیف، خشکیدگی و افزایش خطر سقوط درختان: مهم‌ترین و فعال‌ترین ریشه‌ها که مسئولیت جذب آب و مواد مغذی را بر عهده دارند، معمولاً در لایه‌های سطحی خاک، یعنی ۳۰ سانتی‌متر اول، قرار دارند و به ‌طور معمول تا فراتر از سایه‌انداز درخت گسترش پیدا می‌کنند. ریشه درختان نیاز به فضایی حداقل به‌اندازه سایه‌انداز تاج درخت دارند و در درختان حاشیه خیابان­ها، در طول سال­ها برای جذب آب، اکسیژن و مواد غذایی عمدتاً در امتداد باغچه­های شهری توسعه یافته­اند. پوشاندن این سطوح با مصالح نفوذناپذیر، باعث تضعیف و خشکیدگی درختان می شود. ضمن اینکه با کوچک‌شدن فضای توسعه ریشه، عملاً حجم ریشه درختان کاسته می­شود، پایداری درخت کاهش‌یافته و خطر سقوط در اثر بادهای شدید و خسارت به شهروندان افزایش می­یابد.
3. فشرده‌شدن خاک و عدم امکان نفوذ آب‌وهوا: اجرای سنگ‌فرش معمولاً خاک اطراف طوقه درخت را کوبیده و فشرده می‌کند. این فشرده‌سازی خاک به‌خودی‌خود یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌ها به ریشه‌هاست، زیرا فضا و تخلخل بین ذرات خاک از بین رفته و ریشه نمی‌تواند به‌راحتی رشد کند و تنفس داشته باشد.
4. آسیب شدید به ریشه‌ها و تنه درختان در حین عملیات جدول و سنگ­فرش: در بسیاری از موارد، عملیات عمرانی و تغییر ساختار پیاده‌روها و باغچه‌ها، موجب ایجاد آسیب‌های جدی به تنه و ریشه درختان می‌شود. در بسیاری موارد برای کارگذاشتن جداول و سنگ دور باغچه‌ای، ریشه‌ها قطع شده و در محدوده ریشه سیمان‌ریزی می‌شود. همچنین در اجرای غیراصولی لوله‌‍‌‌های اصلی برای آبیاری، ریشه‌های اصلی درختان قطع می‌شود. همچنین نخاله و سیمان رهاشده کیفیت خاک را بسیار کاهش ‌می‌دهد. چنین آسیب‌هایی با تخریب فیزیکی و شیمیایی خاک و تضعیف ساختار حفاظتی درخت، راه را برای نفوذ عوامل بیماری‌زا و امراض مختلف هموار می‌کند.
5. عدم تأمین فضای استاندارد و حیاتی درختان، ایجاد فشارهای مکانیکی و پوسیدگی درختان: در موارد متعدد سیمان و سنگ‌فرش تا مجاور تنه درختان را پوشانده (مانند خیابان شریعتی بالاتر از پل صدر) و عملاً راهی برای تأمین آب، مواد غذایی و اکسیژن برای درخت باقی نمی­ماند. تشتک ایجاد شده در پیرامون درختان نیز عموماً بسیار کوچک‌تر و کم‌عمق‌تر از حد استاندارد بوده و گیاه را به‌سرعت دچار کم‌آبی و خشکی می­کند. زمانی که سنگ‌فرش تا نزدیکی طوقه درخت (محل اتصال ریشه به ساقه) ادامه یابد، بر اثر رشد طبیعی و افزایش قطر سالانه تنه، فشار مکانیکی و فرورفتن مصالح استفاده شده درون‌پوست و چوب طوقه درخت منجر به پوسیدگی طوقه می‌شود. اگر سنگ‌فرش بیش از حد به تنه نزدیک باشد، رطوبت و گرمای محبوس‌شده در اطراف طوقه نیز عاملی دیگر برای تشدید پوسیدگی آن خواهد بود. پوسیدگی طوقه یک بیماری جدی است که می‌تواند به‌تدریج باعث ازبین‌رفتن درخت شود و پیامد آن علاوه بر آسیب محیط­زیستی، سقوط درختان و خطرات جانی و مالی برای شهروندان است.
6. ازبین‌رفتن میکروارگانیسم‌ها و زوال اکوسیستم خاک: ریشه گیاهان و میکروارگانیسم‌های موجود در خاک، علاوه بر رطوبت، به اکسیژن کافی برای ادامه حیات نیاز دارند. این میکروارگانیسم‌ها که به‌صورت مستقل یا همزیست وظیفه تجزیه مواد آلی و تأمین مواد مغذی برای گیاهان را بر عهده دارند، با پوشاندن سطح خاک با موادی مانند سنگ‌فرش، سیمان یا آسفالت به‌شدت آسیب می‌بینند. در نتیجه اکوسیستم خاک به‌مرورزمان دچار زوال می‌شود.
7. حذف گونه‌های مهم درختچه‌ای باوجود خدمات اکوسیستمی بی‌شمار و مقاومت به گرما و کم‌آبی: گونه­های درختچه­ای موجود مثل شمشاد، پیراکانتا، خرزهره و … که به‌عنوان پرچین در رفیوژها و باغچه­های شهری از گذشته کاشته شده­اند، ضمن فواید محیط­زیستی و ایجاد منظر، مزایای اجتماعی و ترافیکی نیز دارند و نبایستی حذف شوند. این پرچین­ باغچه­ها سپر حائل و ایمن میان پیاده­رو و خیابان ایجاد می­کند و در رفیوژها مانع از آزار نور خودرو ها برای خودروهای مقابل می­شود. همچنین این گونه­ها علاوه بر اینکه مقاوم به گرما و کم‌آبی هستند به‌خوبی آلودگی هوا را تحمل می‌کنند.
8. ازبین‌رفتن امکان کاشت گیاهان جدید و سازگار: در شرایطی که شهر تهران با آلودگی شدید هوا روبرو است و بهره‌مندی از خدمات اکوسیستمی فضای سبز برای کاهش آلودگی و تنش­ها اهمیت بیش‌ازپیش یافته است، پوشاندن باغچه­های خیابان­ها و معابر با سنگ‌فرش علاوه بر حذف بوته‌ها و درختچه‌های موجود، راه را برای کاشت نهال­های جدید مناسب و بومی می­بندد. بسیاری از درختان قدیمی بنا به دلایل مختلف ضعیف و رو به خشکی هستند و لازم است که با کاشت گونه‌های مناسب و بومی مانع از بی­درخت شدن و بیابانی شدن خیابان­های شهر شویم که با ازدست‌رفتن باغچه­ها، عملاً این فرصت از دست می­رود.
9. در بررسی­های میدانی در برخی نقاط، دلیل پوشاندن سطوح خاکی فضای سبز، کاهش مصرف آب عنوان شد که بر خلاف این تصور، سیمانی و سنگ‌فرش‌کردن سطوح خاکی و نفوذپذیر و حذف گیاهان بوته‌ای موجود نه تنها به کاهش مصرف منابع آب کمک نمی­کند بلکه به دلایل ذکر شده در بالا به کاهش رطوبت خاک، افت منابع­آب و افزایش تنش آبی و کاهش تاب‌آوری و زیست‌پذیری شهر منجر می شود و سلامت شهر و شهروندان را با مخاطره روزافزون روبرو خواهد کرد.

باتوجه‌به این مطالب پیشنهاد می­شود:

1. هر گونه پوشاندن سطوح نفوذپذیر و خاکی میادین، باغچه‌های شهری، بلوارها، رفیوژها و نهرهای قدیمی (مثل نهرهای خیابان‌های ولیعصر، شریعتی، ایتالیا، فلسطین و غیره) با سیمان و هر نوع سنگ‌فرش متوقف شود.
2. برای باغچه­های شهری و رفیوژها گونه­های درختی، درختچه­ای، بوته­ای و پوششی بومی و مقاوم به خشکی استفاده شود. در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران با عمر نزدیک به شصت سال، مطالعات متعددی در زمینه شناسایی، کاشت، مراقبت، پرورش و سازگاری گونه­های مذکور انجام شده که در صورت نیاز به مدیران و کارشناسان محترم شهرداری منتقل خواهد شد. تعدادی از این ‌گونه‌ها شامل انواع بلوط (Quercus spp.) مانند برودار، ویول، بلوط پایک بلند و مازودار، انواع بادام (Amygdalus spp.) شامل بادام و بادامک، انواع شیرخشت (Cotoneaster spp.)، Hymenocrater، سنجد (Elaeagnus angustifolia)، ریش‌بزی (Ephedra procera)، بنه (Pistacia atlantica) ، سیاه تنگرس (Rhamnus persica، Rhamnus cathartica، Rhamnus pallasii) ، ارغوان (Cercis siliquastrum)، پده (Populus euphratica ) (برای جنوب شهر و اراضی با خاک لب شور)، گز (Tamarix spp.)، توس (Betula alba)، ارس (Juniperus excelsa)، شن (Lonicera nummularifolia)، سنجد تلخ (Hippophae rhamnoides)، عناب (Ziziphus jujuba)، پنج انگشت (Vitex agnus-castus)، تادار (Celtis caucasica)، آتریپلکس (Atriplex canescens و Atriplex halimus)، رزماری (Rosmarinus officinalis)، اسطوخدوس (Lavandula angustifolia)، شمشاد برگ ریز (Buxus sempervirens)، زرشک (Berberis از جمله زرشک جنگلی Berbaris integerrima) و انواع چمن فستوکا و فرانکنیا یا در مسیر آبراهه­ها گونه Iris pseudacorus  با نام فارسی زنبق مردابی پیشنهاد می‌شود.

1. جهت کنترل عبور آب و حفاظت خاک و بستر نهرهای شهری و باغچه‌ها، تراس‌بندی پیشنهاد می­شود. تراس­بندی با کاهش سرعت آب و نگهداشت آب، به نفوذ بیشتر آب و تغذیه ریشه درختان کهنسال از جمله چنار و نیز زیباسازی فضا کمک خواهد کرد.
2. گونه‌های درختچه‌ای موجود مانند شمشاد، پیراکانتا، خرزهره و… به‌هیچ‌عنوان حذف نگردند.
3. تعویض جداول و سنگ‌فرش خیابان­ها جز در موارد ضروری و شرایطی که جداول و سنگ‌فرش قبلی کارایی خود را ازدست‌داده انجام نشود. عملیات تعویض سنگ‌فرش معابر و جداول خیابان‌ها معمولاً با آسیب جدی به درختان و فضای سبز همراه است و متأسفانه مشاهدات نشان می‌دهد که در بسیاری موارد غیرضروری است. زمانی که جداول و سنگ‌فرش‌های موجود سالم و قابل‌استفاده هستند، این تعویض به‌نوعی اسراف و هدردادن منابع و تولید غیرضروری زباله و نخاله نیز محسوب می­شود. همچنین هرگونه تعویض جداول با نظارت کامل کارشناسان فضای سبز و جلوگیری از آسیب‌رساندن به گیاهان باشد.
4. در موارد ضروری برای پوشاندن باغچه­ها یا سطح خاک از صفحات مشبک فلزی یا سیمانی استفاده شود به‌طوری‌که خاک زنده بماند و تبادل آب و اکسیژن با خاک برقرار باشد.
5. در موارد معدودی که نیاز به سنگ‌فرش است، توجه به ایجاد یک “دایره ایمنی” اطراف تنه درخت حیاتی است و از سنگ‌فرش‌کردن فضای سایه‌انداز اطراف درخت اکیداً خودداری شود. حداقل شعاع ۱ تا ۱.۵ متر (بسته به‌اندازه درخت) اطراف تنه باید کاملاً باز نگه داشته شود و در صورت نیاز به پوشش، این منطقه را با مالچ ارگانیک مانند خاک‌برگ، خرده چوب یا پوسته درخت پوشش داده شود. نکته حائز اهمیت این است که مالچ نباید مستقیماً روی طوقه درخت ریخته شود و باید حدود ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر فاصله بین طوقه و آغاز مالچ رعایت شود. در حین اجرا، خاک منطقه ریشه با ماشین‌آلات یا ابزار به‌هیچ‌وجه فشرده نشود. همچنین باید مطمئن شد که طراحی به‌گونه‌ای است که آب به سمت منطقه ریشه درخت هدایت شود، نه اینکه از آن دور شود. در این راستا وجود تشتک پای درختان و نهال­ها ضرورت دارد و می‌بایست دارای عمق کافی جهت نگهداری و نفوذ تدریجی آب باشد. تأکید می‌شود که حفظ تمامی سطوح خاکی و نفوذپذیر فضای سبز الزامی است و از ایجاد هرگونه سطح سیمانی و سنگ­فرش در بستر فضای سبز خودداری گردد.
6. پوشش گیاهی بومی که معمولاً در بهار در باغچه‌های شهری و سطوح خاکی داخل شهر ظاهر می‌شود، بخش مهمی از اکوسیستم یک شهر پایدار هستند و علاوه بر ارزش محیط زیستی، بدون تحمیل هزینه به مدیریت شهری، سطوح سبز و مناظر چشم‌نواز فصلی ایجاد می­کنند. این پوشش گیاهی خودرو نمی‌بایست حذف شود.

امید است با اتخاذ رویکرد شهر اکولوژیک و نفوذپذیر به‌جای شهر بتنی و سیمانی در راستای افزایش تاب‌آوری و زیست‌پذیری شهر گام برداریم.

 با تشکر

سیدموسی صادقی

رئیس هیات مدیره انجمن اعضای هیات علمی

موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع