توهین به نمادهای ملی در سراسر جهان امری مذموم و در برخی کشورها غیرقانونی است، اما در چند ماه اخیر این دومین‌بار است که عده‌ای به نماد فرهنگی و تاریخی ایرانیان توهین می‌کنند. رفتاری که با واکنش‌های وسیع از سوی مردم مواجه می‌شود. در مورد اول که فردی به‌نام کمدی با الفاظی توهین‌آمیز شاهنامه فردوسی را ورق می‌زد، برخی معتقد بودند طنز را نباید محدود کرد؛ هرچند قانون به موضوع ورود کرد و فردی که خود را کمدین می‌دانست، مجازات کرد. اما در یک برنامه پرهزینه با تمام ممیزی‌هایی که در برنامه‌سازی در نظر گرفته می‌شود و تمام مراحلی که برای دریافت مجوز پخش طی می‌شود، دو نماد شاخص تاریخ ایران مورد توهین قرار گرفته است. 

روابط‌عمومی این برنامه در توضیحی که منتشر کرده، درباره این بخش از مسابقه آورده است: «در مسابقه قسمت دوم «توری تابیده»، طرحی الهام‌گرفته از یک نقش تاریخی روی پازل‌ها دیده می‌شود. در منطق بازی، بازیکنان به سازه‌ چالش ضربه می‌زنند تا پازل فرو بریزد و سپس دوباره احیا شود و رقابت تیمی ادامه پیدا کند؛ پرواضح است که هدف، رقابت با خود چالش است، نه بی‌احترامی به نماد یا نشانه‌ای از تمدنمان. تمام‌ نیت تیم‌ ما نمایش هویت تاریخی کشورمان در جای‌جای برنامه است. اما حال که این سکانس برای بخشی از شما ابهام یا ناراحتی ایجاد کرده است، این حساسیت برای ما جدی و محترم بوده و حتماً در ادامه مسیر، با دقت بیشتری آن را در نظر خواهیم گرفت.» 

در بخش دیگر این متن آمده است: «از همان ابتدا قصد داشتیم «بازمانده» مملو از نشانه‌ها و نماد‌های هویت ایرانی باشد؛ از نام تیم‌ها (مادها و پارس‌ها) تا معماری «محکمه»، پرچم‌های اطراف زمین و نقش‌های روی سازه‌ها، همگی با الهام از تاریخ و فرهنگ اصیل این سرزمین طراحی شده‌اند.» اما سؤال اینجاست که آیا نمی‌شد به استفاده از این نمادها در همان پرچم‌های اطراف زمین و معماری محکمه بسنده کرد و در سیبل مسابقه شرکت‌کنندگان در میان تشویق تماشاچی‌ها مشغول سنگ‌زدن به نمادهای ملی نشوند؟ این حرکت با هر هدفی، حرکتی توهین‌آمیز است.

بقا به چه قیمتی

مسابقه «بازمانده» نمونه ایرانی مجموعه تلویزیونی پرمخاطب «سوروایور» (Survivor) است؛ یکی از معروف‌ترین و پربازدیدترین مسابقات تلویزیونی در دنیا که در دهه ۲۰۰۰ با استقبال مخاطبان روبه‌رو شد و جزو ۱۰ برنامه پربازدید تلویزیون آمریکا بود که جوایز متعددی را هم دریافت کرد. این برنامه البته نمونه آمریکایی یک سریال تلویزیونی سوئدی به‌نام «اکسپدیشن رابینسون» بود که در سال ۱۹۹۷ پخش می‌شد. سوروایور حالا در حدود ۳۰ کشور دنیا به‌صورت محلی با همان همان نام و قوانین و شکل برگزاری، تولید می‌شود. یکی از این کشورها ایران است.

نمونه ایرانی این مسابقه را «سعید طالبی» کارگردانی کرده و تهیه‌کننده، مشاور و مدیر پروژه آن «جواد نوروزبیگی» است. پخش این برنامه که در پلتفرم اختصاصی خود با نام «بازمانده بین» منتشر می‌شود، از اواخر آبان‌ماه آغاز شده؛ در شروع پخش با انتشار تصاویر بخشی از این مسابقه که شرکت‌کنندگان در آن با پرتاب سنگ به پازلی که نقش درفش کاویانی و سرستون‌ تخت‌جمشید و نقش گریفین را دارد، امتیاز یک مرحله از مسابقه را کسب می‌کنند.

در تعاریف کلی «بازمانده» یک مسابقه بقا است. در این مسابقه شرکت‌کنندگان باید برای بقای خود در محیط‌های دشوار طبیعی رقابت کنند. مسابقه معمولاً در مناطقی دورافتاده برگزار می‌شود، جایی که شرکت‌کنندگان باید با کمترین امکانات، به جنگل یا جزیره‌ای دورافتاده بروند و برای زنده‌ماندن و برنده‌شدن در مسابقه رقابت کنند. اما در نمونه ایرانی آن، شرکت‌کنندگان برای بقا در مسابقه باید به نمادهای ملی کشورشان سنگ بزنند؛ موضوعی که در نمونه‌های دیگر این مسابقه در کشورهای دیگر دیده نشده است.

همان‌طورکه «علیرضا حسن‌زاده»، انسان‌شناس، به خبرگزاری ایسنا گفته است: «در بازی‌هایی که با تیراندازی و هدف‌گیری انجام می‌شود، معمولاً از المان‌های خنثی استفاده می‌کنند، مثلاً دایره‌های هندسی می‌گذارند که نشانه‌هایی کاملاً خنثی‌ هستند. حتی اگر بخواهند کاراکتری طراحی کنند، معمولاً کاراکترهای انتزاعی، کارتونی و فانتزی را انتخاب می‌کنند، نه کاراکترهای هویتی.» او ریشه این رفتار را فقدان سواد میراثی در جامعه می‌داند و معتقد است: «وقتی سواد میراثی به وجود می‌آید، خودآگاهی میراثی ایجاد می‌شود. وقتی خودآگاهی میراثی به وجود می‌آید، حس تعلق ایجاد می‌شود و وقتی حس تعلق به وجود می‌آید، حس اولویت و تعهد اجتماعی و ملی نسبت به تاریخ و هویت یک سرزمین ایجاد می‌شود.» بااین‌حال، باور این مسئله سخت است که در میان تمام شرکت‌کنندگان، عوامل برنامه و حتی تماشاچیان حتی یک نفر به این اتفاق اعتراض نکرده است.

این مسابقه آن‌طورکه از تصاویر منتشرشده آن برمی‌آید، سعی کرده تا حد زیادی مطابق با نمونه آمریکایی اما با المان‌ها و نمادهای ایرانی تولید شود. شرکت‌کنندگان در مسابقه باید برای بقا بجنگند، اما به چه قیمتی؟

حساسیت‌های ایجادشده درباره «بازمانده» نشان می‌دهد استفاده از عناصر هویتی، اگر بدون دقت و درک پیامدها باشد، می‌تواند سرگرمی را تبدیل به مسئله‌ای فرهنگی کند. توضیح روابط‌عمومی برنامه، هرچند تلاش کرده نیت سازندگان را روشن کند، نتوانسته این پرسش ساده را کنار بزند که چرا نمادی تاریخی باید در سیبل یک مسابقه ظاهر شود؟ کسی نمی‌داند این آخرین بار خواهد بود که در این سطح به نمادهای هویتی یک ملت توهین می‌شود یا نه؛ اما واکنش‌های عمومی به این اتفاقات نشان می‌دهد این نمادهای ملی با تمام تلاش‌های صورت‌گرفته برای کمرنگ کردن یا حذف آنها، هنوز برای مردم محترم‌اند. پس، برنامه‌سازان و تولیدکنندگان محتوا هم باید به این موضوع توجه کنند و تنها در مقاطعی خاص به نمادهای ملی توجه نشان ندهند.