«محمدعلی حاجی‌آبادی» در سال ۱۳۹۲ که از اصفهان راهی انارک بود، در سیل گیر کرد. آب روان جاده را در خود گرفته بود و راهی بیابان می‌شد. همان‌جا بود که فکر کرد چرا این آب‌ها باید راهشان به شوره‌زار کویر برسد، بی‌استفاده تبخیر شوند و فقط ضرررسان باشند. 

او که از فعالان اقتصادی اصفهان است، تا آن زمان چیزی از آبخیزداری و آبخوان‌داری نمی‌دانست. یکی از دوستانش او را با این حوزه آشنا کرد، «آهنگ کوثر» را شناخت و برای دیدن پروژه «گربایگان» فسا به آنجا رفت. «استاد کوثر را از نزدیک دیدم. باورم نمی‌شد او وسط کویر با هدایت سیلاب‌های فارس یک‌هزار و ۶۰۰ هکتار جنگل به‌وجود آورده. همان‌جا فکر کردم باید این کار را برای این منطقه هم انجام داد.»

بند دو هزار و ۴۰۰ متری در ارتفاع سه متر که یک میلیون مترمکعب آب را در خود جای می‌دهد، در سال ۹۸ در بیابان‌های اطراف انارک اجرایی شد. حاجی‌آبادی قدم‌هایش را در بیابان آرام می‌کند. کوه‌ها را نشان می‌دهد که شش رودخانه سیل‌آسای منطقه از آنجا در باران‌های سریع سیل می‌سازند و بارها راه جاده اصفهان به خراسان را بسته‌اند. 

«دو سال مطالعه روی جریانات فصلی پنج‌دهه گذشته انجام دادیم و نتیجه‌اش شد این طرح. اداره منابع‌طبیعی استان طرح را پذیرفت و کار را با هزینه شخصی شروع کردیم. نکته مهم و جالب ماجرا هم الگوبرداری محلی‌ها بود. آنها بندهای کوچک و شخصی برای هدایت آب باران برای مزارعشان درست کردند و از طرفی قنات‌هایشان روبه‌راه شد.» او به روستای «حسین‌آباد هفتومان» اشاره می‌کند؛ روستایی که قناتش خشک شده و مردمش مهاجرت کرده بودند اما بعد از ایجاد بند در منطقه، قنات احیا شد و مردم بازگشتند. 

آن‌طورکه او می‌گوید، قرار است نهال‌های پسته در ۵۰ هکتار از زمین‌های منطقه با آبیاری قطره‌ای ناشی از آب باران به بار بنشینند و طرح کاشت آنغوزه و گیاه دارویی قدومه هم در دستورکار دارد. «می‌خواهیم هم درآمد اقتصادی داشته باشیم، هم سیل مهار شود و هم بیابان‌زدایی کنیم. بارش منظم نیست، غیرمنظم و سیل‌آساست و باید از آب و آبرفتش استفاده کنیم. با یک بار بارش، آب برای کل سال تأمین می‌شود.»

فرونشست کمتری در منطقه داریم

رود «دهانه محمود»، «سرخو» و چند رود دیگر بعد از بارندگی‌های سیلابی، آبشان را از کوه راهی دشت می‌کردند و بعد از گذر از جاده و تخریب آنجا به شورابه می‌ریختند. در سال‌های گذشته وضع بر همین منوال بود؛ چون عمده بارندگی‌ها در اقلیم بیابانی و نیمه‌بیابانی مانند انارک، خور و بیابانک و نایین متفاوت شده. قبلاً این مناطق در زمستان برف داشت و در فصل‌های مختلف باران می‌آمد، اما تغییراقلیم سیستم بارش را عوض کرد. 

«محمدعلی کاظمی»، مدیرکل منابع‌طبیعی استان اصفهان، کنار استخرهای خالی ایستاده. استخرهایی که قرار است ۲۰۰ هزار مترمکعب آب در آن برای کشت‌وکار ذخیره و مابقی آب حاصل از سیلاب صرف تغذیه سفره‌های زیرزمینی شود. «رژیم بارش در منطقه تغییر کرده. در حال حاضر، فقط چند بار در اواخر زمستان و بهار بارندگی یک‌ساعته با شدت بالا داریم، پوشش گیاهی ضعیف و حرکت آب سریع است و به همین دلیل، همیشه عامل سیل و بستن جاده نایین به انارک می‌شد که جاده مهم مواصلاتی بین‌استانی است. با پیشنهاد این طرح در چند سال گذشته سیلابی در جاده نداشتیم.» 

او می‌گوید فرونشست در نایین و انارک کم است، آنجا بیابانی است با کشت‌وکار محدود و هرچه به اصفهان نزدیک می‌شویم، اوضاع وخیم‌تر می‌شود. «در این منطقه به‌دلیل بیابانی بودن و کشت محدود وضعیت سفره‌های زیرزمینی بهتر است، اما هرچه به اصفهان نزدیک می‌شویم، وضعیت سخت‌تر می‌شود.»

نگرانی از گسترش صنایع برای برداشت آب منطقه

«علاوه‌بر کاشت گونه‌های گیاهی، منابع آب زیرزمینی تغذیه می‌شود تا شهر انارک برای توسعه آینده‌اش و کارخانجات و معادن از آن آب استفاده کند.» این را «محمد آزاد»، کارشناس منابع‌طبیعی و مدیر خیران آبخیزداری کشور، می‌گوید و تأکید می‌کند اگر این منطقه آب داشت، چرا باید آب شرب با طی ۲۲۰ کیلومتر از اصفهان به اینجا می‌آمد؟ 

او حالا ایستاده در میانه خشکی بیابان و زیر آفتاب ممتد به زمین خشک اشاره می‌کند و می‌گوید این طرح را زده‌اند تا سالی حدود یک و نیم میلیون مترمکعب از آب ذخیره شود و با حفر چاه، معادن و صنایع هم بتوانند از آن استفاده کنند. نکته‌ای که می‌تواند نگرانی برای آینده منطقه را به‌دنبال داشته باشد. 

محمد آزاد در پاسخ به این سؤال که آیا این منطقه از استان اصفهان هنوز به‌صورت گسترده درگیر فرونشست نشده و با توسعه معادن و کارخانجات، این منطقه هم به سرنوشت نقاط اطراف اصفهان دچار خواهد شد؟ می‌گوید «ما برای توسعه آینده انارک به آب نیاز داریم. انرژی اتمی برای ایستگاهی که دارد، چاه حفر کرده، اما آب حوضه‌ها با یکدیگر فرق دارد. تالاب گاوخونی و زاینده‌رود با این نقطه متفاوت است و ما در نایین و انارک بیلان منفی نداریم. با ورود سیلاب به زیرزمین، بیلان آبی را مثبت می‌کنیم و باید بپذیریم جمعیت و صنعت به آب نیاز دارد.»

به‌گفته او، طرح آبخیزداری باعث شده است قنات‌های منطقه احیا شوند و دبی آب افزایش یابد. «جهادکشاورزی سالانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون برای لایروبی قنات‌های بالادست هزینه می‌کرد، اما با این طرح دبی آب قنات‌ها افزایش یافته و روستاهای گرمه، مهرجان و خور کیفیت آبشان بهتر و شیرین شده است.»

زمین لخت است و ناتوان برای حفاظت از آب و خاک. آب‌ باران به‌سرعت روان می‌شود و گیاهان ناتوان از حفاظت خود و خاک هستند و نگرانی‌هایی هم برای حفظ آب در این منطقه وجود دارد. اینکه با افزایش حفاظت و بهبود سفره‌های آب زیرزمینی، صنایع آب‌بر به این بخش از استانی که فرونشست چندانی ندارد هجوم بیاورند. رسیدن آب به سفره‌های زیرزمینی و احیای قنات‌ها اتفاق بسیار خوبی است، به‌شرط آنکه برخلاف گفته‌های محمد آزاد، کارشناس منابع‌طبیعی، معادن و کارخانه‌ها به طمع این آب به منطقه سرازیر نشوند.

با آب باران زندگی می‌کنیم

بذر آنغوزه را از سطل درآورد، به‌آرامی در خاک سخت فرو برد و گفت اسمم «اشرفه». فامیلی‌اش را گفت و بعد هم با تأکیدی تند پسوندش را اضافه کرد: «انارکی». خاک سخت است و آفتاب تند. بیابان با همه توانش حضور دارد. کوه‌ها دورند و باد در زمین‌های اطراف خاک‌های نرم را با خود به بالا برده. اشرف از سال ۱۳۹۸ برای کاشت بذر آنغوزه در میانه پاییز، ۵۰ کیلومتر از انارک طی می‌کند. بذرها را از ساعت ۶ صبح تا ظهر در زمین می‌گذارد و ظهر به خانه برمی‌گردد. سه زن دیگر که روی زمین‌ها مشغول کارند، اهل انارک‌اند و چند زن دیگر اهل بیرجند؛ چند سالی است مهاجرت کرده و به انارک آمده‌اند. 

اشرف دستکشش را می‌کشد بالا و می‌پرسد تا حالا آش آنغوزه خوردی؟ پاسخ منفی را که می‌گیرد، طریقه درست کردن آش را شرح می‌دهد و می‌گوید این گیاه را در خاک می‌گذارند و منتظر باران فصلی می‌مانند، گیاه خودروست و با باران سر از خاک درمی‌آورد. گیاه تازه را در غذا می‌ریزند و بعد هم خشکش می‌کنند برای فصل‌های دیگر. «من تا قبل از این شیرینی می‌پختم و قالی‌ می‌بافتم. حالا هم چند سالی است برای کار می‌آیم اینجا.»

«زهرا» میان کلامش می‌آید؛ زنی جاافتاده که آفتاب خشک کویر ردش را روی پوستش جا گذاشته: «ما با آب باران زندگی می‌کنیم. باران نباشد، هیچ‌چیز نداریم. اینجا هیچ‌چیز نیست. فقط باران.»

سیل، شادی آورد

«تنها جایی که کشاورزان از سیل گریه خوشحالی می‌کنند، اینجاست؛ منطقه مشجری.» حاجی‌آبادی این را می‌گوید و بعد هم فیلمی را در گوشی‌اش نشان می‌دهد که مردی با صدای لرزان از رهاشدن سیل در زمین منطقه خوشحال است و می‌گوید: «اوستا کریم شکرت.»

۹۰۰ متر زمین گود شده و سیلاب‌های بهاری به آن هدایت می‌شوند تا با مهار سیل، آب به زیر زمین نفوذ کند و به روش تغذیه مصنوعی چاه‌های زیرزمینی مزرعه مشجری را پرآب کند. «زمین مشجری با فاصله چند کیلومتری از طرح مهار سیلاب انارک است و سالیان سال متروکه بود. سختی آب اینجا بالاست و مزه آب از شوری به تلخی می‌زند. آب باران هم همیشه به هدر می‌رفت و به شوره‌زارها می‌ریخت، اما حالا آب باران مزرعه متروکه را قابل زیست کرده و پسته و ۴۰۰ اصله خرمای پیارم داریم.»

از بارش‌های آخر اسفند و اوایل بهار، دو و نیم میلیون مترمکعب آب به این منطقه می‌آید که حدود یک و نیم میلیون مترمکعبش به زیر زمین می‌رود. آب به سفره‌های زیرزمینی می‌رسد و همین هم عاملی می‌شود تا با گذر زمان سختی آب کم شود. «همین الان فقط با یک‌بار آبگیری و تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی، کیفیت آب بسیار تغییر کرده و اگر دو سه سالی اینجا آبگیری شود و آب باران به سفره‌های زیرزمینی برود، آب شوری‌اش خیلی کم خواهد شد.»

روبه‌روی مزرعه مشجری در انتهای بیابان و آنجا که راه دشت به کوه می‌رسد، چند سالی است معدن مس کارش را شروع کرده. حاجی‌آبادی می‌گوید استحصال دارند و در این منطقه بی‌آب، چاه حفر کرده‌اند «به ما گفتند آب بدهید، من هم گفتم نه. این آب باید صرف تغذیه سفره‌های زیرزمینی شود.» 

قرق هیزم‌‌چاه جان گرفت

«چای آویشن یا چای زغالی؟» «غلامحسین حسنی» قرق‌بان هیزم‌چاه است، چای آویشن را به دستمان می‌دهد و می‌گوید «اهل انارک‌ام. چند سال است قرق‌بان منطقه شده‌ام. می‌دانید بعد از هفت سال پنج جبیر را با هم دیدم؟ اینجا جبیرها خیلی زیاد شده‌اند.»

هیزم‌چاه، که طرح آبخیزداری هم در آن قرار گرفته، از بزرگ‌ترین قرق‌های استان اصفهان است، ۱۷۵ هزار هکتار مساحتش است و پر شده از تپه ماهورها و دشت‌های فراخ. کوه هیزم‌چاه، کوه «لاک» (۱۹۵۰ متر) و کوه «دول‌دول» روبه‌رویمان قرار گرفته‌اند، کویر سیاه‌کوه در جنوب و کویر بزرگ ماسه‌ای «ریگ‌جن» در شمال‌غرب است و هیزم‌چاه کریدور مهمی است، واقع شده میان پارک ملى سیاه‌کوه یزد و پناهگاه حیات‌وحش عباس‌آباد نایین. 

حسنی در چند سال اخیر تک قرق‌بان منطقه بوده، گاهی دوستی، رفیقی با او همراه شده برای گشت‌زنی، اما اغلب خودش به‌تنهایی به آبشخورها و دوربین‌ها سرکشی می‌کند. «اینجا فعالیت انسانی خاصی نداریم و فقط روستای اسماعیلان در مرز غربی منطقه است. اما اینجا کریدور مهمی برای گذر یوز و زیستگاه گونه‌هاى ارزشمندی چون جبیر، هوبره، زاغ بور، روباه شنى و گربه شنى و… است.»

او بعد از هفت سال گله‌ای جبیر را در ماه‌های اخیر دیده، پنج جبیر در کنار هم، چیزی که گمان نمی‌کرد، روزی در این منطقه ببیند. «آب آمد، پوشش گیاهی برگشت، محلی‌ها هم اغلبشان تفنگ را زمین گذاشتند. نتیجه‌اش می‌شود همین دیگر. حیوانات در منطقه امن زیاد می‌شوند. ما اینجا پلنگ هم دیده‌ایم.» 

دستانش را به هم قفل می‌کند، رو به کوه لاک از اهالی انارک می‌گوید، مردمی که برای پر کردن بشکه‌های آب آبشخورها با یکدیگر رقابت دارند و هرکدامشان دوست دارند آب را از خانه آنها برای حیات‌وحش بیاورند. «سال‌های قبل این‌طور نبود. الان مردم دلشان برای طبیعت می‌سوزد. نگران‌اند؛ نگران آب، خاک، هوا و حیات‌وحش.»