تب‌برفکی در گروه بیماری‌های مشترک بین انسان و دام نیست، اما سرعت انتشار و تلفات دامی که به‌دنبال دارد، سبد غذایی مردم را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. خسارتی که این بیماری بر تولیدکنندگان محصولات دامی و دامداران تحمیل کرده‌ است، دو همت گزارش شده‌؛ رقمی که در شرایط اقتصادی فعلی و با تورم ۴۵ درصدی منجر به ورشکستگی تولیدکنندگان دامپروری می‌شود و دسترسی مردم به محصولات پروتئینی و لبنیات را بیش‌ازپیش محدود می‌کند.

ویروسی نوپدید به‌نام sat1

«حسین صالحی»، دکترای دامپزشکی، در مورد سویه جدید بیماری تب‌برفکی که این‌ روزها گریبان دام‌های ایران را گرفته است، به «پیام ما» می‌گوید: «تب‌برفکی بیماری جدیدی برای دامداران نیست. اولین مورد ابتلا به این بیماری در ایران سال ۱۳۴۲ شناسایی شد و تا امروز این بیماری آشنای نامبارکی برای دام‌ و دامداران است. از هفت سویه ویروس تب‌‌برفکی، تعدادی از این سویه‌ها در ایران بود و آنها را بومی ایران می‌دانستیم؛ لذا تجربه، آمادگی و واکسیناسیون علیه سویه‌های مذکور به‌خوبی صورت ‌می‌گرفت.» 

او ادامه می‌دهد: «سروتیپ نوظهوری که sat1 نام دارد، نه‌فقط ایران که جهان را متحیر کرده‌ است. با وجود اینکه اغلب کشورهای اروپایی بیماری تب‌برفکی را ریشه‌کن کرده‌‌اند، اما در اوایل سال ۲۰۲۴ با سویه‌ جدید و کشنده‌ای از تب‌برفکی مواجه شدند. این سویه‌ را می‌توان به‌عنوان ویروسی نوپدید در نظر گرفت که زوج‌سم‌هایی نظیر گاو، گوسفند، بز، شتر و خوک را درگیر می‌کند.»

غیبت پدافند زیستی

به‌گفته صالحی، گام دوم مواجهه با این بیماری پس از واکسیناسیون هدفمند قرنطینه دام‌های مشکوک است. «با توجه به اینکه ایران ۱۴۰۰ کیلومتر مرز مشترک با عراق دارد و این همسایه غربی یکی از کانون‌های اصلی وجود تب‌برفکی با سویه Sat1 است، کنترل دقیق و سختگیرانه مرز، ممنوعیت ورود و خروج دام، برپایی پایگاه‌‌های اپیدمیولوژی مرزی، نمونه‌گیری سریع سیار و قرنطینه‌سازی اصولی و ضدعفونی کردن باید در دستورکار قرار گیرد.» این درحالی‌است که به‌نقل از خبرگزاری مهر در پاییز ۱۴۰۴ موارد متعددی از کشف دام قاچاق در شهرهای سردشت، آوج، پیرانشهر، مازندران و سرپل‌ذهاب صورت‌ گرفت. 

صالحی معتقد است: «مادامی‌که مبادی ورودی به‌درستی کنترل نشود، واکسیناسیون نمی‌تواند اثربخشی لازم را داشته باشد.» این دامپزشک بی‌توجهی به مقوله مهم پدافند یا دفاع زیستی را در ریشه‌یابی وضعیت بحرانی تب‌برفکی بسیار مهم می‌داند: «مادامی‌که سند مکتوب در مورد بیماری‌های نوپدید تدوین نشود، بیماری‌های مسری به عاملی بحران‌ساز تبدیل می‌شوند. از طرفی مقابله اثربخش با این بحران، نظیر بیماری کرونا که تمامی دستگاه‌های حکمرانی را درگیر کرد، نیازمند همکاری بین‌بخشی میان نیروهای مسلح، مرزبانی، جهادکشاورزی، سازمان دامپزشکی، سازمان تأمین اجتماعی و سازمان برنامه‌وبودجه است.»

ویروسی که با باد منتشر می‌شود

ماهیت، شیوه‌های متعدد انتقال و ماندگاری بالای ویروس sat1 در محیط باعث انتقال سریع این ویروس از طریق بزاق، ذرات تنفسی، فضولات دامی، ابزار و وسایل آلوده است و منجر به انتشار گله‌ای بیماری در دام‌های یک منطقه می‌شود. به‌گونه‌ای‌که یک دام مبتلا می‌تواند یک روستا، شهر و منطقه را درگیر کند. این درحالی‌است که مهرماه سال جاری با وجود گزارش‌های متعدد از ورود سویه جدید تب‌برفکی، شاهد برگزاری بیست‌وچهارمین نمایشگاه بین‌المللی دام و طیور در پایتخت بودیم. این نمایشگاه در بهمن‌ماه نیز در اهواز و اصفهان برگزار خواهد شد.

سرعت و شیوه انتقال این بیماری به‌قدری است که «امین گرورانی» در گفت‌وگو با «پیام ما» بابت انتقال ویروس حتی از طریق دلالان دام، اظهار نگرانی می‌کند. این دامپزشک کرمانشاهی که اوایل آبان اولین مورد ابتلا به تب‌برفکی را در بخش بیله‌وار شهرستان کرمانشاه ویزیت کرده، معتقد است: «دلالان خریدوفروش دام با رفتن از روستایی به روستای دیگر و حضور در میادین دام و دامداری‌ها، به کانون متحرک ویروس تبدیل شده‌اند و این بخش از حلقه انتقال ویروس از پایش و کنترل مغفول مانده‌ است.»

چرا دامداران همکاری نمی‌کنند

گرورانی به‌عنوان متخصصی که مستقیم با دامداران ارتباط دارد، از ممانعت برخی از آنها در گزارش موارد ابتلا و همکاری در واکسیناسیون خبر می‌دهد. «گرانی واکسن، حمایت نکردن بخش دولتی در واکسیناسیون مؤثر، ناآگاهی دامداران، مشکلات اقتصادی و عدم حمایت بخش دولتی سبب شده‌ است تعدادی از دامداران همکاری خوبی با فرایند گزارش‌دهی موارد مشکوک نداشته باشند.» 

او درباره شرایط دام پس از ابتلا به تب‌برفکی می‌گوید: «بازه دوهفته‌ای قرنطینه دام مبتلا با دوره کمون ۱۴روزه این بیماری متناسب است. در دوره قرنطینه شرایط جسمانی دام بیمار، مراقبت خاصی را می‌طلبد که مستلزم هزینه‌های بیشتر بر دامدار است. در بیماری تب‌برفکی که عمدتاً دهان، پستان و پای دام را درگیر می‌کند، ما متوجه لنگیدن و بی‌اشتهایی و لاغری دام می‌شویم. در این شرایط تغذیه و مراقبت از دام بیمار هزینه مازادی را بر دامدار تحمیل می‌کند که گاهی برای دامدار کشتن دامش از درمان مقرون‌به‌صرفه‌تر خواهد بود.»

واکسیناسیون غیرهدفمند

منابع معتبر اثربخش‌ترین علاج کنترل تب‌برفکی با سویه sat1 را واکسیناسیون می‌داند. در میان همسایگان دارای مرز مشترک با ایران، ترکیه علاوه‌بر واکسیناسیون، سیاست‌های سختگیرانه‌ای برای محدودکردن سویه sat1 در پیش‌ گرفته است. این کشور با ساخت سریع واکسن sat1 توانست پوشش ۹۲ درصدی علیه این بیماری در دام‌هایش ایجاد و این بحران را به فرصتی برای فروش واکسن تبدیل کند. 

در هشدار و توصیه سازمان بهداشت جهانی مبنی‌بر لزوم پیشگیری و واکسیناسیون تب‌برفکی سازمان دامپزشکی اقداماتی برای تهیه واکسن اتخاذ کرده‌ است. «علیرضا رفیعی‌پور»، رئیس این سازمان، ۲۳ آبان‌ماه در گفت‌وگو با ایرنا اعلام کرد: «بیش از دو میلیون و ۲۰۰ هزار دز واکسن رایگان در دامداری‌های روستایی، عشایری و غیرصنعتی و بیش از سه میلیون دز واکسن بهادار در دامداری‌های صنعتی کشور مصرف شده ‌است.» اما سازوکار اتخاذشده از سوی سازمان دامپزشکی در اثربخشی واکسیناسیون صورت‌گرفته محل بررسی است؛ چراکه به‌گفته «محسن قاسمی»، دامپزشک فعال در کوهدشت لرستان، فقدان سیاست همگانی واکسیناسیون در بروز پیک‌های متوالی تب‌برفکی مؤثر است. 

این دامپزشک معتقد است: «واکسیناسیونی که توسط دولت انجام می‌شود، عمدتاً از واکسن‌های تولید داخل نظیر روناک و ویراشایا است. این واکسن‌ها ایمنی کافی در برابر سویه sat1 ایجاد نمی‌کنند. گله‌ای که من اخیراً در کوهدشت لرستان ویزیت کردم، به‌رغم واکسیناسیون دولتی به تب‌برفکی مبتلا شده‌ بودند.» این دامپزشک از موانع اقتصادی در استفاده از واکسن‌های وارداتی سخن گفت: «یک نوع واکسن وارداتی هست که بهترین ایمنی و اثربخشی را دارد، ولی بخش خصوصی و خود دامدار باید هزینه آن را بپردازد. هزینه تهیه و تزریق این واکسن برای گله ۵۰ رأسی حدود پنج میلیون تومان است که پرداخت این هزینه در کنار سایر هزینه‌های درمان تب‌برفکی و در شرایط اقتصادی فعلی برای دامداران خرد ممکن نیست.»

طبق آخرین اظهارات معاون وزیر کشاورزی در شبکه خبر از ابتدای سال تاکنون ۵۰۷ کانون بیماری در کشور گزارش شده که بیش از ۲۶۰ مورد از آنها مربوط به سویه جدید بوده و از شیوع گسترده تب‌برفکی جلوگیری به عمل آمده‌ است. اما به‌گفته دامپزشکان، ماهیت متفاوت ویروس تب‌برفکی به‌گونه‌ای است که در رطوبت و بارندگی ماندگاری بیشتری دارد و با در نظر گرفتن فصل سرد سال و احتمال بارندگی‌ها، در خوشبینانه‌ترین حالت، تا پایان زمستان درگیر تب‌برفکی هستیم. 

این ویروس با وزش باد تا چندین کیلومتر منتشر می‌شود و این مهم در منطقه بادخیزی چون همدان چالش‌های بسیاری ایجاد‌ کرده‌ است. «حاتم غلامی» دامداری در منطقه لتگاه حسین‌آباد همدان است. او در ۲۰ سال سابقه دامداری، دام‌هایش بارها به تب‌برفکی مبتلا شده‌اند، اما این اولین باری است که این ویروس ضرری سنگین به او می‌زند. «اوایل آبان واکسیناسیون ۷۰۰ رأس دام را انجام دادم؛ متأسفانه در ۱۰ آبان اولین مورد ابتلا به تب‌برفکی را در دام‌هایم دیدم. بلافاصله ۲۰۰ رأس دیگر به این بیماری مبتلا شدند و تاکنون ۱۵ رأس از دام‌هایم تلف شده‌اند.» هزینه واکسیناسیون و درمانی که این دامدار متحمل شده، تاکنون به بیش از ۱۰۰ میلیون تومان رسیده و این رقم علاوه‌بر ۵۰۰ میلیون خسارتی است که در اثر تلفات دام متحمل شده‌ است.

این دامدار از ضعف پوشش بیمه‌ای و کارشکنی نهادهای دولتی در حمایت از تولیدکنندگان می‌گوید: «‌بیمه فقط هزینه گاو تلف‌شده را پوشش می‌دهد، درحالی‌که تعدادی از گوساله‌هایم در جریان تب‌برفکی تلف شده‌اند. از طرفی واکسیناسیون و درمان دارویی مشمول بیمه نیست. این شرایط درحالی‌که تولید ما در بازه زمانی ابتلای گاوداری به تب‌برفکی کم شده، ضرر مضاعف است.» غلامی شرایط تولیدکنندگان در ایران را بسیار اسفناک می‌بیند و معتقد است: «هیچ‌کس به فکر تولیدکننده نیست، چندی پیش قرار بود وامی به دامداران تعلق گیرد که این سهمیه را هم خوردند. در حال حاضر، با همه مصائب و مشکلات، جو، ذرت و سویا پیدا نمی‌شود و مجموعه این عوامل تولیدکننده‌ای چون من با ۷۰۰ رأس دام را به مرز ورشکستگی رسانده‌ است.»

 سیاست‌های واکسیناسیون، قرنطینه و کنترل مرزی همچنان با ضعف‌های جدی روبه‌روست و شمار کانون‌های درگیر هر روز افزایش می‌یابد. تب‌برفکی بیماری مشترک انسان و دام نیست، اما پیامدهایی نظیر کاهش لبنیات، افزایش قیمت گوشت و حذف معاش هزاران دامدار را دارد که مستقیماً به سفره مردم می‌رسد. اگر پدافند زیستی و سازوکار جبران خسارت به‌درستی اجرا نشود، زمستان ۱۴۰۴ می‌تواند برای دامپروری ایران سرمایی طولانی‌تر از آنچه در پیش‌بینی‌های هواشناسی آمده، به‌همراه داشته باشد.