میراث‌فرهنگی رشت بدون هرگونه توضیح اضافه‌ای، در حال فروپاشی است؛ از حمام‌های قدیمی گرفته تا عمارت‌ها و خانه‌های تاریخی، یکی‌ پس از دیگری زیر بار بی‌مسئولیتی خم می‌شوند و فرو می‌ریزند.

رشت در سال‌های اخیر به یکی از محبوب‌ترین مقاصد گردشگری ایران تبدیل شده، به‌گونه‌ای‌که به‌گفته مدیرکل میراث‌فرهنگی استان گیلان، سالانه ۸۰ میلیون نفر وارد این استان می‌شوند. آب‌وهوای معتدل، طبیعت همیشه‌سبز، بازارهای رنگارنگ، محله‌های قدیمی، پیاده‌روی در میدان شهرداری و چشیدن عطر کلوچه و چای در کوچه‌های بارانی، تصویری فانتزی از شهری ارائه می‌دهند که تا چند سال دیگر، هویت تاریخی خود را از دست می‌دهد.

بافت محله‌های قدیمی رشت همچون «ساغریسازان»، «آفخرا»، «استادسرا» و «پیرسرا»، در انحصار ساختمان‌های نوساز قرار گرفته است و به‌غیر از موارد محدود که آن‌هم به خواست مالک شخصی یا با سرمایه‌گذاری خصوصی، بازسازی شده‌اند، دیگر خانه‌ها یا تخریب شده یا در شرف تخریب‌اند.

بسیاری از خانه‌های قدیمی هم که ثبت ملی نشده‌اند، توسط مالکان مثل آب‌خوردن تخریب می‌شوند و نه‌تنها نظارتی برای حفظ بافت قدیمی شهر در بافت تاریخی انجام نمی‌شود، بلکه اجازه ساخت‌وساز با تراکم‌های بالا نیز به آنها داده می‌شود.

یکی از مهمترین آثار ملی رشت که سال‌هاست بلاتکلیف مانده و بدون کورسوی امیدی در حال فروپاشی است، «دانشسرای عالی» رشت است که در دوره قاجار برای تربیت و آموزش آموزگاران ساخته شد. این بنا در مرداد ۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید، اما درهای آن بسته است. اقدام مشخصی برای بازسازی آن صورت نگرفته و به‌گفته محلی‌ها، فشار باران‌های فصلی به‌زودی منجر به ریخته‌شدن سقف آن می‌شود.

درحالی‌که در بسیاری از شهرهای ایران، عمارت‌های تاریخی زیادی ثبت ملی، بازسازی و به موزه تبدیل می‌شوند، میراث‌فرهنگی رشت همچنان در مرحله اول باقی مانده است. علاوه‌بر دانشسرا، حمام حاجی در محله ساغریسازان نیز که مربوط به دوره قاجار و ثبت ملی شده است، به حال خود رها شده و تقریباً در مسیر تخریب کامل قرار دارد. تمام نقش‌های قدیمی روی در و دیوارهای حمام دچار آسیب شده‌اند و بسیاری از بخش‌های بنا نیز فروریخته است.

حمام قاجاری «گلزار» در محله پیرسرا که سردر آن حدود ۲۰ سال پیش به ثبت ملی رسید، حالا سال‌هاست که در کمال تعجب روزبه‌روز بر میزان آوارهای آن، افزوده می‌شود. وضعیت تخریب این حمام تاریخی به‌گونه‌ای است که برخی از فعالان میراث‌فرهنگی در کمپین‌هایی برای تمیز کردن محیط اطراف این بنا، از مردم دعوت به همکاری می‌کنند.

از دیگر بناهای مورد بحث در رشت، مدرسه «فروغ» است. این دبیرستان دخترانه در سال ۱۲۸۴ تأسیس شد و در سال ۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. این مدرسه حالا یکی از قدیمی‌ترین مراکز آموزشی استان گیلان به شمار می‌رود. اما مانند دیگر بناهای تاریخی شهر به حال خود رها شده است. این مدرسه هم‌اکنون در محوطه حیاط یک مدرسه دخترانه دیگر قرار دارد و امکان بازدید ندارد. بنای مدرسه فروغ بازسازی نشده و به‌گفته منابع محلی آگاه، صرفاً در چند سال اخیر طبقه دوم مدرسه به‌صورت جزئی مرمت شده است. به‌گفته این منابع، میراث‌فرهنگی تصمیم دارد این بنا را به یک مدرسه مجزا تبدیل کند، اما مدیر مدرسه دخترانه می‌خواهد این بنا همچنان جزو مدرسه باقی بماند، در هر صورت تاکنون نه‌تنها هیچ اقدام مشخصی برای مرمت بنا صورت نگرفته، بلکه به‌نظر می‌رسد آینده خوشایندی نیز در انتظار آن نباشد.

ساختمان میراث‌فرهنگی رشت نیز حکایت گندیده شدن نمک است؛ ساختمانی قدیمی که مربوط به دوره پهلوی است و به‌نام «خانه قدیری» شناخته می‌شود، در انتهای یکی از کوچه‌های بن‌‌بست منتهی به میدان سبزه میدان واقع شده است. از ابتدا تا انتهای کوچه اغلب ساختمان‌هایی که در مسیر قرار دارند، یا تخریب شده‌اند یا در شرف تخریب هستند. جالب‌تر آنکه خود ساختمان اداره‌کل میراث نیز دچار خرابی‌های فراوان است که نیاز به بازسازی دارد.

میراث‌فرهنگی رشت، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت است. بناهای تاریخی این شهر، نه در اثر گذر زمان بلکه به‌دلیل بی‌توجهی و نبود برنامه‌ریزی منسجم، یکی‌ پس از یکی فرو می‌ریزند. دانشسرای عالی، حمام‌های تاریخی و خانه‌های قدیمی، به‌همراه دیگر بناهای تاریخی که در سال‌های گذشته نابود شده‌اند و اثری از آنها باقی نمانده، شاهدان خاموش شهری هستند که زیر فشار توسعه ناهماهنگ و بی‌برنامگی، هویت تاریخی‌شان را از دست می‌دهند. در شرایطی که شهرهای دیگر ایران در حال تبدیل آثارشان به موزه و جاذبه گردشگری هستند، رشت با میراثی در حال نابودی، نظاره‌گر است.

فروپاشی تدریجی بافت تاریخی رشت، فقط نابودی چند بنای قدیمی نیست؛ بلکه حذف بخشی از حافظه جمعی، هویت فرهنگی و سرمایه گردشگری این شهر است. حال مسئولان میراث‌فرهنگی باید پاسخ دهند که سهم رشت از بودجه، برنامه و اراده ملی برای حفظ تاریخ چیست؟