صف خودروهای سرگردان در رودبار استان گیلان چیزی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. مسافران ساعت‌ها در ترافیک سنگین بین منجیل و رودبار متوقف می‌مانند و انرژی و هزینه بسیار زیادی را متحمل می‌شوند. حالا اما در شبکه‌های اجتماعی یک روایت آشنا تکرار می‌شود: «مافیای زیتون رودبار برای فروش بیشتر، عمداً تصادف ایجاد می‌کند خودروها از حرکت بایستند و مسافران مجبور شوند از مغازه‌های کنار جاده خرید کنند.» آیا این داستان واقعیت دارد یا تنها معلول خشم و خستگی رانندگانی است که در گرما و سرمای فصول مختلف در صف‌های نامعلوم  و مجهول ایستاده‌اند؟

مسیر اصلی دسترسی به استان گیلان از جنوب کشور، آزادراه قزوین-رشت است. این آزادراه پس از عبور از قزوین و منجیل، به‌دلیل نیمه‌تمام بودن مسیر برگشت در محدوده رودبار، خودروها را مجبور می‌کند از آزادراه خارج و وارد جاده قدیم ۴۹ شوند. رودبار شهری کوچک و زیبا در دامنه‌کوه است که جاده را در دل خود جای داده و همین باعث می‌شود در هر سفر بزرگ، ترافیک سرسام‌آوری به داخل شهر کشیده شود.

گزارش‌های رسمی کشور نشان می‌دهد در تعطیلات شهریور سال ۱۴۰۴، روزانه در حدود ۳۵۰ هزار خودرو وارد محور قزوین-رشت شدند. این درحالی‌است که ظرفیت طراحی‌شده برای این مسیر در سال ۱۳۸۳، حداکثر صد هزار خودرو در روز بوده است؛ یعنی تقاضایی بیش از سه برابر ظرفیت و حتی در ساعاتی از شبانه‌روز، بیشتر از این مقدار شده است. طبیعی است هر توقف کوتاه یا حادثه کوچک در چنین شرایطی توانسته صف‌های ده‌ها کیلومتری ایجاد کند.

اما شایعه‌ای قدیمی دوباره زنده شده است. در شبکه‌های مجازی برخی کاربران مدعی شدند زیتون‌فروشان رودبار با ایجاد تصادف‌های ساختگی یا توقف‌های عامدانه و غیرضروری، ترافیک را تشدید و از فرصت پیش‌آمده برای فروش محصول استفاده می‌کنند. حتی رسانه‌های محلی در گزارش‌های خود نوشتند: «زیتون‌فروشان رودبار با ایجاد تصادف ساختگی، عامل تشدید ترافیک دیشب و پریشب بوده‌اند.» باید در نظر گرفت این گمانه‌ها ریشه در اتفاقات گذشته دارد. درست زمانی که مردم و کسبه محلی با ساخت مسیر برگشت آزادراه مخالفت کردند، بسیاری بر این باور بودند آنها به‌دلیل کاهش فروش نمی‌خواهند جاده از داخل شهر حذف شود. البته باید در نظر داشت اقتصاد رودبار شدیداً به باغ‌های زیتون و فروش محصولات جانبی وابسته است و کاهش تردد مسافران می‌تواند آسیب جدی به معیشت محلی بزند. درواقع، همین تعارض منافع سبب شده است این شایعه تا این حد قوت بگیرد و به‌دلیلی قاطعانه برای ایجاد ترافیک‌های طاقت‌فرسا تبدیل شود. تاکنون پلیس‌راه فراجا و وزارت راه‌وشهرسازی، این شایعات را بی‌اساس دانسته و اعلام کرده‌اند علت اصلی ترافیک، افزایش غیرمعمول سفرها و کمبود ظرفیت جاده‌ای است. فرمانده پلیس‌راه نیز تأکید دارد اخیراً حجم خودروهای ورودی بیشتر از ظرفیت بوده و تصادف ساختگی در کار نبوده است. بااین‌حال، برآورد تقریبی برای حل این مشکل و تکمیل پروژه آزادراه به چهار هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری نیاز است. وزیر راه نیز وعده داد طی سه تا پنج سال آینده با تکمیل آزادراه، ترافیک مسیر شمال به جنوب رودبار کاهش خواهد یافت.

براساس اصول مهندسی ترافیک، هنگامی که نسبت تقاضا به ظرفیت یک محور ارتباطی از عدد یک فراتر رود، حتی یک توقف کوتاه می‌تواند به‌سرعت موجب شکل‌گیری صف‌های طولانی خودروها شود. در روزهای پرتردد رودبار، حجم تقاضای سفر بیش از سه برابر ظرفیت جاده است. در چنین شرایطی، بروز یک تصادف جزئی یا هرگونه توقف غیرضروری، به‌سادگی می‌تواند مسیر را به‌طور کامل قفل کند. علاوه‌بر‌این، خودروهایی که برای خرید زیتون از کنار جاده سرعت خود را کاهش می‌دهند یا اقدام به تغییر خط عبور می‌کنند، جریان حرکت سایر وسایل نقلیه را مختل می‌سازند. عرض کم جاده نیز این مشکلات را تشدید می‌کند و مجموع این عوامل، به انسداد شدید ترافیک در منطقه منجر می‌شود. 

از منظر فنی، همین واقعیت موجب شده است بسیاری از کارشناسان بر این باور باشند که حتی کوچک‌ترین تأخیر عمدی نیز می‌تواند تأثیری قابل‌توجه بر وضعیت ترافیک این مسیر بر جای بگذارد. هرچند برخی مسافران مدعی‌اند شخصاً توقف‌هایی مشکوک را مشاهده کرده و روایت‌هایی از آن را در فضای مجازی منتشر کرده‌اند، اما تاکنون هیچ مدرک رسمی درباره وقوع تصادف‌های ساختگی ارائه نشده است. پلیس و رسانه‌های رسمی نیز این ادعاها را رد کرده‌اند. بااین‌حال، پیشینه مخالفت برخی کسبه با احداث آزادراه و وابستگی اقتصاد محلی به فروش زیتون، زمینه‌ای فراهم کرده است تا این شایعات کاملاً باورپذیر جلوه کند. از سوی دیگر، ضعف زیرساخت‌ها و نبود مدیریت مؤثر در سامان‌دهی سفرها سبب شده است حتی کوچک‌ترین حادثه، چه واقعی و چه ساختگی، بتواند تأثیری زنجیره‌ای و گسترده بر جریان ترافیک این منطقه بگذارد.

برای رفع مشکل ترافیکی رودبار، صرفاً تکمیل آزادراه کافی نیست؛ بلکه باید مجموعه‌ای از اقدامات تکمیلی نیز به اجرا درآید. از جمله، طراحی و اجرای برنامه‌های جامع مدیریت سفر، ایجاد بازارچه‌های حاشیه‌ای ایمن برای عرضه محصولات محلی و از همه مهم‌تر به‌کارگیری سامانه‌های هوشمند در حوزه اطلاع‌رسانی و امدادرسانی می‌تواند نقش مؤثری در کاهش بار ترافیکی ایفا کند. تا زمانی که این تدابیر به‌صورت هماهنگ و پایدار اجرا نشود، این گره ترافیکی همچنان به‌عنوان یکی از کانون‌های بروز شایعه‌ها و نارضایتی‌های عمومی باقی خواهد ماند.

بخش ۱۱ کیلومتری آزادراه میان منجیل و رودبار همچنان نیمه‌تمام مانده و همین موضوع باعث می‌شود خودروها ناچار به استفاده از مسیر قدیمی شوند. تکمیل این مسیر و ایجاد باندهای کمکی، می‌تواند مهم‌ترین گام در رفع گلوگاه فعلی ترافیکی باشد. علاوه‌براین، مطالعه و اجرای طرح‌هایی همچون احداث تونل یا پل‌های جدید برای عبور از رودخانه و دور زدن کامل بافت شهری رودبار، می‌تواند راهکاری مؤثر برای تسهیل جریان عبور و مرور و کاهش تراکم در محدوده شهری نیز محسوب شود. باید دانست بسیاری از شهرهای گردشگری جهان با احداث کمربندی‌ها یا مسیرهای رینگ، جریان عبوری خودروها را از بافت شهری جدا کرده‌اند. در همین راستا، ساخت جاده‌ای حلقوی در فاصله‌ای مناسب از محدوده رودبار می‌تواند موجب کاهش حجم ترافیک عبوری در مرکز شهر شود و ایمنی تردد محلی را افزایش دهد. اجرای چنین طرحی باید با همکاری شهرداری، سازمان میراث‌فرهنگی و انجمن‌های محلی برنامه‌ریزی شود تا ضمن حفظ منافع اقتصادی جامعه محلی، آثار منفی احتمالی بر فروش زیتون و سایر محصولات بومی به حداقل برسد.

یکی از اصلی‌ترین دلایل مخالفت ساکنان محلی با کنار گذاشتن جاده قدیم، نگرانی از کاهش فروش زیتون و سایر فرآورده‌های بومی است. یکی از راهکارهای مؤثر و پایدار برای رفع این دغدغه، می‌تواند ایجاد مجتمع‌های خدماتی و بازارچه‌های محلی در حاشیه آزادراه باشد؛ فضاهایی که با طراحی ایمن، دسترسی مستقیم و خروجی اختصاصی، گردشگران را به توقف خودخواسته و خرید محصولات محلی ترغیب کنند. این مراکز باید دارای پارکینگ کافی، سرویس‌های بهداشتی، امکانات رفاهی و غرفه‌های فروش منظم باشند تا ضمن ایجاد تجربه دل‌انگیز سفر برای مسافران، از بروز گره‌های ترافیکی جدید و جدی نیز جلوگیری شود.

گسترش اصولی شبکه ریلی میان تهران، قزوین و رشت می‌تواند بخش قابل‌توجهی از تقاضای سفرهای شخصی را جذب کند و فشار ترافیکی محور زمینی را به‌طور محسوسی کاهش دهد. تجربه کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد راه‌اندازی قطارهای سریع‌السیر ویژه مسافران، یکی از مؤثرترین راهکارها برای کنترل بار ترافیکی جاده‌ها و ارتقای کیفیت سفر است. همچنین، در کنار توسعه خطوط ریلی، تقویت شبکه حمل‌ونقل ترکیبی نیز ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. الزام به تجهیز ناوگان اتوبوس‌های بین‌شهری، توسعه تاکسی‌های اشتراکی و بهبود سیستم حمل‌ونقل عمومی درون‌استانی هم می‌تواند نقش مهمی در کاهش خودروهای تک‌سرنشین، افزایش ایمنی مسیرها و پایداری سفرها ایفا کند.

در افق بلندمدت، تنوع‌بخشی به اقتصاد محلی رودبار باید فراتر از فروش جاده‌ای زیتون تعریف شود. توسعه گردشگری روستایی، ایجاد صنایع فرآوری و بسته‌بندی زیتون، گسترش صادرات و راه‌اندازی بسترهای فروش اینترنتی و هوشمند، می‌تواند معیشت ساکنان را از وابستگی به ترافیک جاده‌ای رها کند و هم‌زمان، امنیت و آرامش منطقه را حفظ نماید. در چنین شرایطی، انگیزه‌های ناپیدا برای تداوم وضعیت پر‌ترافیک موجود نیز کاهش خواهد یافت. اجرای هم‌زمان این سیاست‌ها، نه‌تنها می‌تواند به کاهش ترافیک پر‌حاشیه رودبار بینجامد، بلکه کیفیت زندگی مردم منطقه و تجربه سفر مسافران را نیز ارتقا خواهد داد. بااین‌حال، ضعف زیرساخت‌ها همچنان عامل اصلی تراکم ترافیک محسوب می‌شود؛ چراکه در شرایطی که حجم تقاضا چندین برابر ظرفیت مسیر است، حتی یک وقفه کوچک عمدی یا غیرعمدی می‌تواند همانند کبریتی در انبار کاه عمل کند. ازاین‌رو، تقویت زیرساخت‌ها، افزایش شفافیت و مدیریت هدفمند سفرها، کلید دستیابی هم‌زمان به آرامش جاده‌ای، توسعه اقتصادی محلی و رضایت عمومی است.