درگذشت ناصر تقوایی، فیلمساز برجسته و مؤلف سینمای ایران، پایانی است بر عمر یکی از صداهای عمیق و اندیشمند هنر هفتم. او از آن دسته هنرمندانی بود که سینما را نه صرفاً وسیله‌ای برای روایت و سرگرمی، بلکه ابزاری برای اندیشیدن، احساس‌کردن و شناخت انسان ایرانی می‌دانست. متولد آبادان بود و اقلیم جنوب با گرما، رطوبت، باد و دریا، در تاروپود آثارش جاری است. تقوایی در تمام دوران کاری‌اش از جغرافیای زادگاهش فاصله نگرفت و آن را از پس قاب تصویر، به جهانی انسانی و شاعرانه تبدیل کرد؛ جهانی که در آن دریا و خاک و انسان، سه عنصر جدایی‌ناپذیرند.

در آثار تقوایی، واقع‌گرایی با نگاهی شاعرانه و انسان‌گرایانه در هم تنیده است. او از زندگی روزمره مردم جنوب، استعاره‌ای جهانی از رنج، امید و جست‌وجوی رهایی ساخت. فیلم‌هایی چون «آرامش در حضور دیگران»، «نفرین»، «دایی‌جان ناپلئون» و شاهکار فراموش‌نشدنی‌اش «ناخدا خورشید»، نمونه‌هایی روشن از این نگاه‌اند. در آرامش در حضور دیگران، تضاد میان سنت و مدرنیته با ظرافتی روانشناختی روایت می‌شود؛ در نفرین، طبیعت و سرنوشت انسان در قالبی تمثیلی به هم می‌رسند. در ناخدا خورشید، اقتباسی درخشان از رمان «داشتن و نداشتن» ارنست همینگوی، به زبانی ایرانی و بومی تبدیل می‌شود. تقوایی در این فیلم با بهره‌گیری از لهجه‌ها، نور جنوب و سکوت‌های معنادار، نوعی سینمای اقلیمی و در‌عین‌حال جهانی آفرید. سریال جاودانه‌ «دایی‌جان ناپلئون» نیز نقطه‌ای ویژه در کارنامه اوست؛ روایتی طنزآمیز و در‌عین‌حال تلخ از جامعه‌ای گرفتار سوءظن و خیال‌پردازی سیاسی. این اثر نه‌تنها یکی از بهترین اقتباس‌های تاریخ تلویزیون ایران است، بلکه نشان‌دهنده‌ تسلط تقوایی بر زبان ادبیات، دیالوگ‌نویسی و ساختار دراماتیک است. سبک شخصی ناصر تقوایی در ترکیب تصویر، صدا و سکوت، او را در میان مؤلفان سینمای ایران قرار داده است. او به جزئیات اهمیت می‌داد؛ هر نگاه، هر مکث و هر نور در آثارش حامل معنا بود. ریتم آرام فیلم‌هایش به مخاطب مجال تأمل می‌داد و گفت‌وگوهای دقیق و طبیعی‌اش، ریشه در شناخت عمیق او از مردم و زبان فارسی داشت.

تقوایی هنرمندی خودآموخته بود، اما تسلطش بر ادبیات، فلسفه و تاریخ هنر از بسیاری از تحصیلکردگان سینما فراتر می‌رفت. او باور داشت کارگردان باید ابتدا جهان را بفهمد و سپس آن را تصویر کند. شاید به همین دلیل، در سال‌های پایانی عمر، ترجیح داد سکوت کند تا تکرار نشود. این سکوت اما خالی نبود؛ در عمق آن تأمل و رنج یک روشنفکر اصیل نهفته بود. با رفتن ناصر تقوایی، سینمای ایران نه فقط فیلمسازی بزرگ، بلکه وجدان هنرمندانه‌ای را از دست داد که به تصویر، معنا و هویت بخشید. او از جنوب ایران، جهانی ساخت که مرز نمی‌شناخت؛ جهانی آکنده از انسان، رنج، زیبایی و حقیقت.