تجارت غیرقانونی حیات‌وحش تهدیدی جهانی برای تنوع‌زیستی است. بااین‌حال، و با وجود موقعیت استراتژیک ایران در مسیرهای اصلی تجارت بین آسیا و اروپا، اطلاعات کمی درباره بازارهای آنلاین و فارسی‌زبان موجود است که ضرورت انجام مطالعات گسترده در این زمینه را نشان می‌دهد. «شناسایی تجارت غیرقانونی گوشتخواران در یک پلتفرم شبکه اجتماعی در ایران» یکی از پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه است که روی یکی از شبکه‌های اجتماعی، یعنی اینستاگرام، متمرکز شده و تجارت غیرقانونی گوشتخواران بومی و غیربومی در آن را بررسی کرده است.

نتایج این مطالعه نشان داد در سال ۲۰۲۲ در اینستاگرام تجارت گونه‌های زنده غیربومی، مانند شیر، شایع‌تر بودند. در مقابل گونه‌های بومی، مانند روباه قرمز، بیشتر برای قطعات بدنشان تبلیغ می‌شدند. تجارت گونه‌های بومی در بهار و تابستان که با فصل زایمان هم‌زمان است، اوج گرفتند؛ در‌حالی‌که گونه‌های غیر بومی هیچ روند فصلی مشخصی نشان ندادند، که احتمالاً نشان‌دهنده تأمین آنها از شبکه‌های بین‌المللی یا از طریق تکثیر در اسارت است.

برای درک استراتژی‌های بازاریابی، توضیحات درج‌شده زیر فیلم‌‌ها و تصاویر گونه‌ها بررسی شد که مواردی مانند کالا‌سازی حیات‌وحش، عادی‌سازی اسارت و نمادی از زندگی تجملی و لوکس را نشان می‌داد. فروشندگان برای جذب مصرف‌کنندگان بر اهلی بودن، جذابیت و لوکس بودن گونه و انحصاری بودن آنها تأکید می‌کردند و در مقابل، به‌ندرت به ویژگی‌های زیستی گونه‌ها اشاره‌ای داشتند. تبلیغات،‌ این گونه‌های حیات‌وحش را به‌عنوان محصولات مصرفی جذاب نشان می‌داد و وضعیت حفاظتی و پیامدهای اخلاقی استفاده از آنها را پنهان می‌کرد. این یافته‌ها نیاز فوری به نظارت بیشتر در فصل‌های اوج خریدوفروش گونه‌های بومی و مداخلات برای قطع تجارت آنلاین حیات‌وحش در کشورهایی مانند ایران را برجسته می‌کند.

این مطالعه تأکید دارد در میان تمام گونه‌های حیات‌وحش، گوشتخواران پستاندار تحت فشار شدید هستند؛ آنها در بازارهای جهانی برای استفاده در داروهای سنتی، به‌عنوان کالاهای لوکس و حیوانات خانگی عجیب و غریب بسیار مورد توجه قرار دارند. اثر تجارت غیرقانونی گوشتخواران فراتر از کاهش جمعیت و ازدست‌دادن زیستگاه است؛ این تجارت زنجیره‌های غذایی را مختل می‌کند، گونه‌های مهاجم را گسترش می‌دهد و خطر بیماری‌هایی را که می‌توانند از حیوان به انسان منتقل شوند، افزایش می‌دهد. مجموعه این عوامل تلاش‌های حفاظتی را ضروری‌تر می‌کند.

بازار پررونق فروش آنلاین گوشتخواران در جهان

پلتفرم‌های شبکه اجتماعی، شیوه تجارت غیرقانونی حیات‌وحش را به‌طور عمیق تغییر داده‌اند. این پلتفرم‌ها دسترسی مستقیم و اغلب بدون نظارت به بازار جهانی را برای مجرمان فراهم می‌کنند. اینستاگرام، تلگرام و واتساپ به فروشندگان اجازه می‌دهند مستقیماً با خریداران در فضاهای دیجیتال که اغلب فاقد نظارت قانونی هستند، ارتباط برقرار کنند. برای مثال، واتساپ باعث افزایش تجارت غیرقانونی حیات‌وحش در برزیل شده است. به‌علاوه، مطالعات اخیر نیز نشان داده‌اند تجارت غیرقانونی گربه‌سانان وحشی در مکزیک از طریق پلتفرم‌هایی مانند فیسبوک گسترش یافته و شبکه‌های اجتماعی قاچاق فراملی را تسهیل می‌کنند. مشابه آن، اینستاگرام، تلگرام و وب‌سایت‌های خریدوفروش در ایران به‌عنوان کانال‌های مخفی برای تبلیغ و فروش حیات‌وحش به کار برده می‌شوند.

بر اساس این مطالعه نظارت بر تجارت غیرقانونی حیات‌وحش در شبکه‌های اجتماعی چالش‌های زیادی دارد، از جمله استفاده از گروه‌های خصوصی یا رمزگذاری‌شده برای معاملات و فرار از سیستم‌های بانکی و چارچوب‌های قانونی سنتی. تحقیقات شبکه‌های اجتماعی در علوم حفاظت در حال محبوب شدن است، اما عمدتا بر پلتفرم‌ها و مناطق انگلیسی‌زبان تمرکز دارد و مناطق غیرانگلیسی، از جمله ایران، به شدت کمتر مطالعه شده‌اند.

فروش ۲۶۹ گونه زنده و ۱۴۴ قطعه حیوانی گوشتخواران در یک سال

طبق قانون ایران، تجارت هر حیوان وحشی، چه زنده و چه قطعات آن، به‌ویژه گونه‌های بومی گوشتخوار، ممنوع است. این بدان معناست که تمام این فعالیت‌ها، صرف‌نظر از منشأ گونه، جرم محسوب می‌شوند و در محدوده تجارت غیرقانونی حیات‌وحش قرار می‌گیرند.

برای این مطالعه، گوشتخواران به‌عنوان پستاندارانی که به راسته Carnivora تعلق دارند، به‌عنوان گونه‌های هدف بررسی شدند. پراکنش گونه‌های بومی در زیستگاه‌های مختلف ایران است و گونه‌های غیربومی که زیستگاه اصلی‌شان ایران نیست، در مواردی مانند راکون‌ها، گاه در زیستگاه‌ها دیده می‌شوند. شیر و ببر به‌عنوان گونه‌های غیربومی در نظر گرفته شدند، زیرا بیش از صد سال است که در ایران منقرض شده‌اند.

اینستاگرام به‌دلیل محبوبیت و طبیعت بصری آن برای جمع‌آوری داده‌ها انتخاب و جمع‌آوری داده‌ها از ۱ ژانویه تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۲ انجام شد تا پوشش مداوم در طول سال تضمین شود. پست‌ها در اینستاگرام دائمی هستند، مگر اینکه حذف شوند، اما استوری‌ها تنها ۲۴ ساعت دوام دارند و سپس خودکار ناپدید می‌شوند. داده‌ها به‌صورت روزانه مرور شد؛ هر جلسه مرور حدود دو ساعت طول می‌کشید و در مجموع ۷۲۵ ساعت صرف شد. یک حساب کاربری جداگانه برای این مطالعه ایجاد شد تا تعصب الگوریتمی کاهش یابد و شرایط جست‌وجوی استاندارد حفظ شود.

در طول سال، ۲۹۳ تبلیغ فروش گوشتخواران از ۵۶ حساب جمع‌آوری شد. ۷۶.۱ درصد مربوط به حیوانات زنده و ۲۳.۹ درصد مربوط به حیوانات مرده یا قطعات حیوانی بود. بررسی‌ها ۲۶۹ گونه زنده و ۱۴۴ قطعه حیوانی را شناسایی کردند.

روباه قرمز بیشترین تعداد تبلیغات زنده را با ۳۸ تبلیغ داشت که ۴۸.۱ درصد از تبلیغات زنده گونه‌های بومی را شامل می‌شد. پس‌ازآن، کاراکال و سمور سنگی هرکدام ۱۰ تبلیغ داشتند. علاوه‌براین، در میان آگهی‌های گونه‌های بومی زنده، برای خرس قهوه‌ای پنج و برای پلنگ سه آگهی ثبت شد. در میان تبلیغات گونه‌های بومی مرده هم روباه قرمز با ۳۴ تبلیغ بیشترین تعداد را داشت. بیشترین قطعات حیوانی به روباه قرمز مربوط می‌شد (۶۹ قطعه: ۶۶.۷ درصد پوست، ۱۳ درصد ناخن، ۱۱.۶ درصد تاکسیدرمی دم، ۴.۴ درصد جمجمه و ۱.۵ درصد هر یک از لاشه، دندان و تاکسیدرمی پنجه).

در میان گونه‌های غیربومی، شیر بیشترین تعداد تبلیغات حیوان زنده غیربومی را با ۸۹ تبلیغ  داشت که ۶۱.۸ درصد را شامل می‌شد و پس‌ازآن، راکون و ببر قرار می‌گرفتند. در میان گونه‌های مرده غیر بومی، شیر با ۱۰ تبلیغ بیشترین تعداد را داشت و بیشترین قطعات حیوانی شامل ۴۰ قطعه بود (۸۵ درصد ناخن، ۷.۵ درصد دندان، ۵ درصد تاکسیدرمی دم، ۲.۵ درصد جمجمه).

در این مجموعه آگهی‌ها، یوز آسیایی و خرس سیاه آسیایی مشاهده نشدند؛ محققین بر این باورند که احتمالاً معاملات مربوط به این گونه‌های به‌شدت در معرض خطر عمدتاً از مسیرهای خصوصی/رمزنگاری‌شده یا به‌صورت حضوری انجام می‌شود و در صفحات عمومی بازتاب کمتری دارد.

مردانگی با نگهداری غیرقانونی حیات‌وحش

به‌لحاظ محتوایی چند موضوع در پست‌ها برجسته بودند. یکی از آنها کالایی‌سازی حیات‌وحش مربوط می‌شد. در ۱۵.۲ درصد پست‌ها، حیوانات صرفاً به‌صورت کالا ارائه شدند و بر قیمت، کمیابی گونه‌ها متمرکز بودند.

عادی‌سازی اسارت دیگر موضوعی بود که تحلیل این پست‌ها آن را نشان می‌داد. در ۵.۴ درصد از پست‌ها، فروشندگان تأکید کردند حیوانات دست‌ پروده‌اند یا با دست تغذیه می‌شوند.

نمایش تجمل از دیگر مواردی بود که فروشندگان بر آن تأکید داشتند. در همین رابطه، نگهداری گوشتخواران به‌عنوان نمادی از ثروت یا مردانگی نشان داده می‌شدند.

راهکار،‌ تغییر رفتار مصرف‌کننده است

برای رفع این چالش و کاهش تجارت غیرقانونی، این مطالعه چند راهکار را پیشنهاد می‌دهد. اولین آنها بر فروشندگان متمرکزند. اجرای قانون مرتبط با خریدو‌فروش قاچاق گونه‌ها، پایش پلتفرم برای حذف فهرست‌های غیرقانونی و سیستم‌های پایش و گزارش‌دهی مبتنی‌بر جامعه در این دسته قرار می‌گیرند. به‌علاوه با توجه به ارتباط عرضه و تقاضا، کمپین‌های آموزشی و آگاهی‌رسانی که مصرف‌کنندگان را هدف قرار می‌دهند نیز از منظر این مطالعه می‌توانند رفتار متقاضی را تحت‌تأثیر قرار دهند. این کمپین‌ها می‌توانند شامل اطلاع‌رسانی درباره خطرات قانونی، نگرانی‌های رفاه حیوانات و پیام‌رسانی فرهنگی متناسب با هنجارهای اجتماعی باشند.

براساس این مطالعه، همکاری با افراد مشهور در رسانه‌های اجتماعی، به‌ویژه فعالان حوزه سبک زندگی یا طبیعت، می‌تواند نگرش‌ها را تغییر دهد و تمایل به نگهداری حیوانات زنده را کم کند. از نگاه پژوهشگران، چنین اقداماتی نقش مهمی در حفاظت از حیات‌وحش و کاهش تجارت غیرقانونی دارند.