دیروز خبرگزاری ایسنا خبری مبنی‌بر تخریب و از سرگیری ساخت‌وساز در عرصه گورستان دارالسلام شیراز منتشر کرد؛ هرچند این نخستین‌بار نیست که خبر از تخریب و آسیب به گورستان تاریخی دارالسلام شیراز منتشر می‌شود. در سال‌های اخیر بارها خبر آتش‌سوزی و تخریب‌های سازمان‌یافته، ازجمله یکسان‌سازی قبور در آن خبرساز شده است. این مجموعه که به‌دلیل اهمیت تاریخی و ویژگی‌های دیگری که آن را از سایر گورستان‌های تاریخی ایران متمایز می‌کند، به ثبت ملی رسیده است، وضعیت مطلوبی ندارد. مدیریت آن به‌عهده سازمان اوقاف و امور خیریه است و به‌دلیل ثبت این مجموعه در فهرست میراث ملی، باید ضوابط عرصه و حریم و حفاظت از اثر طبق قوانین میراث‌فرهنگی در آن رعایت شود. اما در سال‌های اخیر، شهرداری شیراز بارها این ضوابط را نادیده گرفته و اقداماتی در این مجموعه انجام داده است.

«سیاوش آریا»، کنشگر میراث‌فرهنگی استان فارس، در گفت‌وگو با «پیام ما» سازمان اوقاف و شهرداری را مقصران اصلی وضعیت فعلی گورستان دارالسلام می‌داند و معتقد است: «وقتی پروژه از سوی میراث متوقف شد، باید سازه‌ای که ساخته شده، از عرصه گورستان جمع آوری می‌شد، اما این اتفاق نیفتاده است.» او از یک پروژه عمرانی دیگر در محوطه گورستان هم می‌گوید که مربوط به لوله‌کشی آب است، اما این پروژه هم هنوز موافقت میراث‌فرهنگی را جلب نکرده است.

شهرداری شیراز به دنبال قبرفروشی به نام قطعه هنرمندان است؟

«صادق زارع»، معاون میراث‌فرهنگی استان فارس، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «شهرداری و شورای شهر قصد داشتند در محدوده‌ای که اکنون گفته می‌شود پروژه عمرانی در آن در حال اجراست، طرحی را با عنوان «قطعه هنرمندان و مشاهیر» اجرا کنند. این محدوده در گذشته خیابان‌کشی و آسفالت شده بود. آنها پیشنهاد کردند که این خیابان برچیده شود و به قطعه‌ای برای خاکسپاری بزرگان، مشاهیر و هنرمندان تبدیل شود. اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان فارس با توجه به ضوابط عرصه و حریم، با کلیات این طرح موافقت کرد؛ مشروط بر اینکه اقدامات در چارچوب ضوابط میراث‌فرهنگی و با کسب مجوز رسمی انجام شود. براساس این ضوابط، هرگونه سامان‌دهی، توسعه یا اجرای طرح عمرانی در عرصه و حریم، باید با مجوز اداره‌کل میراث‌فرهنگی انجام گیرد و در این‌صورت، مانعی وجود نخواهد داشت. بااین‌حال، مقرر شده بود شهرداری طرح را به‌همراه جزئیات کامل ارائه دهد تا بررسی شود که میزان دخل و تصرف تا چه اندازه است. اگر صرفاً در حد ایجاد قبور باشد، ایرادی وارد نیست؛ اما درصورت انجام عملیات عمرانی، موضوع به‌طور کامل فرق خواهد کرد. تاکنون جزئیات این طرح از سوی شهرداری به اداره‌کل میراث ارائه نشده و باوجوداین، شهرداری اقدامات اجرایی خود را آغاز کرده است. یکی از کارشناسان ما برای بازدید میدانی به محل اعزام شده و گزارش ایشان در حال بررسی است تا مشخص شود که روند کاری شهرداری به چه صورت است.»

ساماندهی دارالسلام؛ پروژه‌ای رهاشده

یکی دیگر از مسائلی که دارالسلام در سال‌های گذشته با آن درگیر بود و هنوز آثار آن در این مجموعه باقی مانده است، پروژه یکسان‌سازی قبور در قالب طرح ساماندهی این گورستان بود که در سال‌های گذشته با پیگیری کنشگران میراث‌فرهنگی متوقف شد. اما حالا همان سنگ‌های تاریخی شکسته به‌شکلی نامناسب در گوشه‌ای از گورستان تلنبار شده‌اند. آریا درباره پروژه یکسان‌سازی قبور که سازمان اوقاف آن را در چند گورستان تاریخی دیگر از جمله امامزاده عبدالله ری نیز دنبال کرد، معتقد است: «این اقدام نه‌تنها نادرست است، بلکه به هویت تاریخی گورستان لطمه جدی وارد می‌کند. سنگ قبرهای این گورستان متعلق به دوران قاجار، زندیه و افشاریه هستند و از نظر تاریخی بسیار ارزشمندند.» او می‌گوید: اگر پیگیری‌های مداوم من و فعالان و کنشگران میراث‌فرهنگی نبود، همین بخش باقیمانده از گورستان نیز از بین رفته بود. بارها مسئولان استانی میراث‌فرهنگی را به این مجموعه آوردم تا جلوی تخریب بیشتر را بگیرند. آنچه امروز از این گورستان مانده، نتیجه جنایتی بزرگ در حوزه گورستان‌های تاریخی کشور است. 

زارع درباره این پروژه می‌گوید: «زمانی که شهرداری در قالب توافق سه‌جانبه‌ با میراث‌فرهنگی و سازمان اوقاف، تصمیم به سامان‌دهی کامل گورستان دارالسلام گرفت، طرحی توسط یک مشاور تهیه و به تأیید اداره‌کل رسید. براساس آن، قرار شد شهرداری این پروژه را اجرا کند. اما هنگامی که پیمانکار اجرای طرح را آغاز کرد، چون آشنایی کافی با اهمیت تاریخی و فرهنگی این گورستان نداشت؛ طرح به‌درستی اجرا نشد. درنتیجه، اداره‌کل میراث‌فرهنگی مجبور شد پروژه را متوقف کند. پس‌ازآن، اداره‌کل میراث بخشی از گورستان را به‌صورت نمونه سامان‌دهی کرد و اعلام شد در اجرای طرح باید ضوابطی خاص رعایت شود. از جمله این ضوابط، حفظ توپوگرافی گورستان، رعایت شیب، حفظ پستی‌وبلندی‌ها و نحوه قرارگیری سنگ‌قبرها به‌صورت افقی و عمودی بود. اما این موارد در اجرای پروژه توسط شهرداری مورد توجه قرار نگرفته بود.» به‌گفته معاون میراث‌فرهنگی فارس، پس از توقف پروژه، شهرداری و شورای شهر عملاً طرح سامان‌دهی را رها کردند، با وجود اینکه اداره‌کل میراث‌فرهنگی پیگیر بود اجرای پروژه طبق ضوابط از سر گرفته شود: «ما جلسات متعددی برگزار کردیم و بارها تأکید کردیم طرح پروژه موجود است و قابلیت اجرا دارد، اما شهرداری و شورای شهر دیگر پای کار نیامدند. دلیل این عقب‌نشینی برای ما مشخص نیست. با‌این‌حال، اگر یک‌بار برای همیشه سامان‌دهی گورستان دارالسلام تعیین‌تکلیف شود، بسیاری از نابسامانی‌هایی که اکنون در آنجا وجود دارد، برطرف خواهد شد.»

«این گورستان از جهات مختلف بسیار اهمیت دارد. برخلاف بسیاری از گورستان‌های پراکنده، این گورستان ساختاری متمرکز و منسجم دارد. درواقع، بخشی از هسته اولیه شهر شیراز در دوره اسلامی، از همین نقطه شکل گرفته است. دارالسلام یکی از سه گورستان کهن دوران اسلامی در ایران است. در مازندران گورستانی ۹۰۰ساله داریم. در تبریز گورستانی هزارساله وجود دارد. اما این گورستان حتی از آنها نیز قدیمی‌تر است و قدمتی بیش از یک‌هزار و ۲۰۰ سال دارد. در این مکان سنگ قبری با تاریخ ۳۴۰ هجری قمری یافت شده، یعنی متعلق به سده سوم هجری است، درست زمانی که گورستان‌های دوران اسلامی در حال شکل‌گیری بودند.» رسیدگی به این مجموعه اما چندان دغدغه متولیان امر نیست.