حفاظت از تنوع‌زیستی یکی از دغدغه‌های مطرح‌شده در عصر هوش مصنوعی است. در زمانه تشدید چالش‌های محیط‌زیستی، هوش مصنوعی ابزاری قدرتمند برای پرداختن به مسائل پایداری، یادگیری از الگوها و تصمیم‌گیری آگاهانه و فرصتی بی‌نظیر برای تحول در رویکرد حفاظت از تنوع‌زیستی و محیط‌زیست است. کاربرد هوش مصنوعی در حفاظت از تنوع‌زیستی فرایندی تدریجی است که در سال‌های اخیر پیشرفت‌های چشمگیری داشته. از سال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۲۴ متخصصان از تکنیک‌های مختلف هوش مصنوعی در حوزه‌های متنوعی همچون شناسایی گونه‌ها، تجزیه‌ و تحلیل داده‌های صوتی برای نظارت بر جمعیت‌های حیات‌وحش به‌ویژه پرندگان و پستانداران، آنالیز تصاویر دوربین‌های تله‌ای و نظارت بر گونه‌های در معرض خطر و جلوگیری از شکار غیرقانونی، نقشه‌برداری از زیستگاه‌ها و شمارش گونه‌های حیات‌وحش بهره برده‌اند. هوش مصنوعی می‌تواند تعاملات و مهاجرت گونه‌ها، نقاط بحرانی تنوع‌زیستی و کاهش آنها را پیش‌بینی کند.
هوش مصنوعی همچنین در مدل‌سازی تأثیرات گونه‌های مهاجم در زیستگاه‌ها و ارائه راه‌حل‌های پیش‌بینی‌شده کاربرد دارد. شکار و تجارت غیرقانونی حیات‌وحش تهدیدهای جدی برای گونه‌های در معرض خطر و زیستگاه‌های آنها ایجاد کرده است. فناوری‌های هوش مصنوعی حجم عظیم و گسترده‌ای از محتوای آنلاین را به‌منظور شناسایی و مبارزه با شبکه‌های تجارت غیرقانونی حیات‌وحش تجزیه‌ و تحلیل می‌کنند. از فناوری‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی، مانند حسگرها، برای نظارت بر حیات‌وحش و جلوگیری از شکارهای غیرقانونی استفاده می‌شود.

این فناوری‌ها با تجزیه‌ و تحلیل الگوریتم‌ها، تصاویر و ویدئوها، گونه‌های در معرض خطر را شناسایی و ردیابی می‌کنند و با اعلام هشدار از شکارهای احتمالی غیرقانونی جلوگیری می‌کنند. همچنین، سیستم‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی مجهز به قابلیت تشخیص چهره هستند و به نیروهای انتظامی در دستگیری شکارچیان و قاچاقچیان کمک می‌کنند. بنابراین، این فناوری به سازمان‌های متولی قانون کمک می‌کند تا واکنش‌های سریع و مؤثری را نشان دهند و عامل بازدارنده‌ای برای فعالیت‌های غیرقانونی محسوب می‌شوند. وضعیت نامناسب گونه‌های در معرض خطر با نظارت جامع می‌تواند از انقراض گونه‌ها جلوگیری کند. روش‌های سنتی ردیابی حیات‌وحش کاری پرزحمت، گران و با دامنه محدود است. در مقابل، هوش مصنوعی به‌واسطه‌ نوآوری‌هایی از جمله تفسیر تصاویر و ردیابی حیات‌وحش با سیستم موقعیت‌یاب جهانی، تخمین اندازه جمعیت، رفتارشناسی گونه‌ها و نحوه استفاده از زیستگاه‌ها حفاظت از حیات‌وحش را متحول و دگرگون کرده است. کاربردهای متعدد هوش مصنوعی در حفاظت و تلفیق آن با مشارکت عموم، موضوعی نسبتاً جدید به‌شمار می‌رود. از هوش مصنوعی می‌توان در استقرار کارآمد محیطبانان و نگهداری تجهیزات حفاظتی و بهینه‌سازی نظارت هوشمند بر پروژه‌های حفاظتی استفاده کرد و سیستم‌های مبتنی‌ بر آن وظایف روزمره را خودکار می‌کنند، بازدهی و کارایی جمع‌آوری داده‌ها را بهبود می‌بخشند و اثربخشی کلی عملیات حفاظتی را افزایش می‌دهند.

امروزه هوش مصنوعی نیروی محرکه‌ای نوین در حوزه حفاظت از تنوع‌زیستی است که با داشتن مزیت‌هایی مانند کاهش هزینه، افزایش بهره‌وری، بهبود دقت و تولید درآمدهای جدید، گزینه‌ای رقابتی در بازار نوپا برای شرکت‌های فعال در این زمینه است. این نیروی قدرتمند در حفاظت از تنوع‌زیستی در حال شتاب‌گرفتن است. به‌طوری‌که با توسعه فناوری روش‌های جدیدتر در پردازش داده‌ها و بهره‌گیری از مشارکت عموم آشکارتر می‌شود و از پهپادهای مجهز به روش‌های جدید هوشمند و فناوری‌های سنجش‌ازدور به‌منظور حفاظتگری مقرون‌به‌صرفه‌تر استفاده می‌شود. در زمینه بهره‌وری از این علم به متخصصان خبره و کارآمد که توانایی به‌کارگیری و تلفیق دانش محلی، رفتارهای اجتماعی، الگوهای حفاظت را با یکدیگر داشته باشند؛ نیاز است. هوش مصنوعی با سرعت فزاینده‌ای در تصمیم‌گیری‌های مربوط به حوزه حفاظت از تنوع‌زیستی و محیط‌زیست، تدوین سیاست‌ها و تسریع پاسخگویی به تهدیدات نوظهور مانند امراض مورد استفاده قرار گرفته است.

الگوریتم‌های جدید به‌طور ذاتی تحت‌تأثیر داده‌هایی هستند که توسط آنها برنامه‌ریزی شده‌اند و آنها را برای سوگیری مستعد می‌کند. داده‌های سوگیرانه در زمینه حفاظت از محیط‌زیست و تنوع‌زیستی می‌تواند منجر به تصمیم‌گیری‌های ناعادلانه شود و شرایط محیط‌زیستی موجود نابرابر را تشدید کند. بنابراین، کاهش سوگیری‌ها در مدل‌های هوش مصنوعی برای تضمین تقریبی نتایج تصمیمات عادلانه در حفاظت از تنوع‌زیستی موضوعی حائز اهمیت است. اتکای روزافزون به هوش مصنوعی در حفاظت از محیط‌زیست و تنوع‌زیستی پرسش‌های اخلاقی متعددی را حول محورهای چگونگی استفاده از داده‌ها، نقض احتمالی حریم خصوصی و تأثیر آن بر جوامع محلی را مطرح می‌کند. باید جمع‌آوری، ذخیره‌سازی و استفاده از داده‌ها در چارچوب‌های شفاف، اخلاقی و مشخصی ارائه شوند تا اطمینان کامل از هم‌سو بودن ابتکارات هوش مصنوعی با اهداف حفاظت از محیط‌زیست و تنوع‌زیستی و احترام به حقوق بشر حاصل شود. به‌طورکلی، باید همکاری‌های ملی و بین‌المللی در راستای مقابله با چالش‌های حفاظت از تنوع‌زیستی در مرزهای مختلف فراهم شود. هماهنگ‌سازی چارچوب‌های قانونی و سیاسی در مناطق مختلف می‌تواند زمینه همکاری و اشتراک‌گذاری یکپارچه داده‌ها و تلاش‌های جهانی در حفظ محیط‌زیست و تنوع‌زیستی را تسهیل و تقویت کند.