اگرچه غذاهای دریایی خوراک اصلی میلیاردها نفر است، کمتر کسی می‌داند بخش بزرگی از این غذا با استفاده از ترال کفی به‌دست می‌آید که یکی از مخرب‌ترین روش‌های صیدی از نظر محیط‌زیستی است.

تازه‌ترین مستند «دیوید اتنبرو» به‌نام «اقیانوس»، نگاه‌ها را به تأثیر مخرب صید ترال بر زیست‌بوم‌های کف دریا جلب کرده است. در یکی از صحنه‌های وحشتناکی که در سواحل ترکیه فیلمبرداری شده، تورهای عظیم صنعتی، علفزارهای حیاتی زیر آب را می‌درند و نابود می‌کنند.

پیام اتنبرو روشن است: ما با همان بی‌مبالاتی‌ای که جنگل‌زدایی در خشکی را رقم زد، داریم کف دریا را نابود می‌کنیم. با این تفاوت که، برخلاف حوضه کنگو یا آمازون، تخریب اقیانوس تا امروز در خفا و دور از چشم‌ها مانده بود.

ترال کفی چیست؟

«میتوتا پی. اومولره» در وب‌سایت Earth.Org نوشته است، ترال روشی تجاری در ماهیگیری است که در آن تورهای بزرگ و سنگین را در امتداد بستر دریا می‌کشند تا ماهی و موجودات دریایی دیگری که نزدیک کف زندگی می‌کنند، مثل میگو، هادوک، کاد و حلواماهی را صید کنند. این تورها به‌واسطه «درهای» فلزی بزرگی که بستر دریا را شخم می‌زنند و هر چیزی را در مسیر خود به‌هم می‌ریزند، باز نگه داشته می‌شوند.

براساس گزارش نشنال جئوگرافیک، ترال کف‌روب محبوب‌ترین تکنیک صنعتی ماهیگیری است و سالانه بیش از ۳۰ میلیون تن غذای دریایی در سراسر جهان تولید می‌کند. با‌این‌حال، از همه روش‌ها زیان‌بارتر است. این تورها علاوه‌بر ماهی، مرجان‌ها، اسفنج‌های دریایی، لاک‌پشت‌های دریایی، کوسه‌ها، پرتوماهیان و هر چیز دیگری را که در مسیرشان قرار گیرد، به دام می‌اندازند. براساس گزارش سازمان گرین‌پیس، تا ۹۲ درصد صیدی که در برخی آب‌های اروپا با این روش انجام می‌شود، گونه‌های هدف را در خود ندارند. این قربانیان ناخواسته که مرده یا در حال مرگ‌اند، اغلب دوباره به اقیانوس بازگردانده می‌شوند.

تخریب محیط‌زیست و مرگ زیستگاه‌ها

ترال‌کشی خسارت سنگینی به محیط‌زیست وارد می‌کند که معمولاً جبران‌ناپذیر است. فقط یک بار عبور تور ترال می‌تواند سازه‌هایی را نابود کند که در اکوسیستم‌های شکننده‌ای مانند صخره‌های مرجانی یا میدان‌های اسفنجی، صدها یا حتی هزاران سال طول کشیده تا شکل بگیرند. بخش‌هایی از دریای شمال و اقیانوس اطلس از اکوسیستم‌های پیچیده و متنوع زیستی به زمین‌های هموار و بی‌جان تبدیل شده‌اند.

این روش صید همچنین شبکه‌های غذایی دریایی را مختل می‌کند و گونه‌هایی را که پیش‌ازاین بر اثر صید بی‌رویه و تغییراقلیم ضعیف شده‌‌اند، می‌کشد. به‌علاوه، شکارچیان بزرگ‌تر، طعمه‌هایشان را از دست می‌دهند، ساختارهای مرجانی فرومی‌پاشند و جمعیت ماهی‌ها دیگر به‌سختی بازیابی خواهد شد.

مسئله کربن: تهدید پنهان اقلیم

تبعات صید ترال فراتر از محیط دریایی است. مطالعه‌ای برجسته که سال گذشته منتشر شد، نشان داد کشیدن تورها بر کف اقیانوس، ذخایر کهن کربن مدفون در رسوبات را بر هم می‌زند. با بر هم خوردن این رسوبات تا ۳۷۰ میلیون تن دی‌اکسید کربن آزاد می‌شود که معادل کل انتشار صنعت هواپیمایی در یک سال است.

مطالعات علمی نشان داده‌اند ۵۵ تا ۶۰ درصد دی‌اکسید کربنی که از رسوبات دریایی ازهم‌گسیخته آزاد می‌شود، ظرف هفت تا ۱۰ سال وارد هوا می‌شود و کره زمین را گرم‌تر می‌کند. ۴۰ تا ۴۵ درصد دی‌اکسید کربن آزاد‌شده هم در اقیانوس باقی می‌ماند و با افزایش اسیدیته آب دریا به اکوسیستم‌های دریایی آسیب می‌زند.

ترال در کجا مجاز است؟

با وجود ممنوعیت در بعضی مناطق، صید ترال کف‌روب هنوز در سراسر جهان رایج است و حدود ۲۵ درصد از کل صید جهانی را تشکیل می‌دهد. ۱۰ کشور، از جمله چین، ویتنام و اندونزی، مسئول حدود ۶۴ درصد از ترال‌کشی جهان هستند.

این روش همچنین در آب‌های آزاد (یعنی اقیانوس‌های باز که فراتر از حوزه قضائی هر کشوری قرار دارد) نیز گسترده است. در این مناطق، بیشتر سازمان‌های مدیریت شیلات منطقه‌ای منابع یا اختیارات لازم برای تنظیم مؤثر این فعالیت‌ها را ندارند.

• ایالات متحده

بیش از نیمی از بستر دریا در آب‌های فدرال آمریکا اکنون برای صید ترال ممنوع است. به‌ویژه در امتداد ساحل غربی که محدوده‌های مهم زیستگاه ماهی است، این روش را در بخش‌های وسیعی از اقیانوس آرام ممنوع کرده‌اند.

• آسیا

چین از دهه ۱۹۵۰ میلادی محدودیت‌های متعددی برای صید ترال کفی اعمال کرده، اما اجرای این محدودیت‌ها ضعیف است. این کشور همچنان یکی از بزرگترین ناوگان‌های صید آب‌های دوردست جهان را در اختیار دارد که اغلب با نظارت اندک در آب‌های بین‌المللی فعالیت می‌کند.

ویتنام فعال‌ترین ناوگان صیادی در دریای چین جنوبی را اداره می‌کند و حتی در برخی مناطق از چین هم پیشی گرفته است. بااین‌حال، به‌دلیل ضعف در اجرای قوانین، این کشور در پایش شناورهای خود و اجرای مقررات صید با مشکل روبه‌رو است و این مشکل به صید غیرقانونی گسترده، از جمله تجاوزهای مکرر به آب‌های اندونزی انجامیده است. اندونزی در واکنش به این مسئله، برای مبارزه با صید غیرقانونی، گزارش‌نشده و بی‌نظم، قایق‌های خارجی را توقیف و نابود کرده است، اما با کاهش ذخایر ماهی و تداوم مناقشات دریایی، هر دو کشور همچنان با چالش‌های جدی مواجه‌اند.

• آفریقا

غرب آفریقا با سخت‌ترین مشکلات روبه‌رو است. قوانین در غنا، نیجریه و ساحل عاج مانع از صدور مجوز صیادی برای ترال‌های خارجی در مناطق اقتصادی انحصاری هر یک از این کشورها می‌شود؛ این مناطق تا ۲۰۰ مایل دریایی فراتر از آب‌های سرزمینی آنها امتداد دارد. بااین‌حال، کشتی‌های ترال چینی توانسته‌اند با همکاری با کسب‌وکارهای محلی، این محدودیت را دور بزنند.

دولت‌های غنا و ساحل عاج تلاش کرده‌اند واکنش نشان دهند. آنها از سال ۲۰۱۶ هم بر ترال‌های صنعتی و هم بر قایق‌های سنتی ممنوعیت‌های فصلی وضع کرده‌اند تا ذخایر ماهی فرصت بازیابی پیدا کنند. اما این تعطیلی‌های کوتاه‌مدت نتوانسته کاهش ماهیان پلاژیک کوچک (که در لایه‌های میانی و بالایی آب زندگی می‌کنند) را متوقف کند. در کنفرانس اقیانوس سازمان ملل متحد که به‌تازگی در نیس فرانسه برگزار شد، غنا اعلام کرد ترال‌کشی و تمام شیوه‌های صید صنعتی را در آب‌های خود ممنوع و اندازه منطقه ممنوعه ساحلی خود را دو برابر خواهد کرد.

آفریقای شمالی نیز در اجرای قوانین مشکل دارد. برای نمونه، صیادان سنتی در تونس به‌دلیل گسترش صید غیرقانونی ترال کفی با کاهش ذخایر ماهی مواجه شده‌اند.

• اروپا

اتحادیه اروپا در برنامه عملیاتی ۲۰۲۳ خود برای حفاظت از اکوسیستم دریایی، توقف فعالیت‌های صید ترال کفی در تمام مناطق حفاظت‌شده دریایی را تا پایان این دهه الزامی کرده است؛ اما در حال حاضر اجرای قوانین ضعیف است. روش‌های مخرب صیادی، مانند ترال کفی، ۸۶ درصد از مناطقی را که تحت برنامه «ناتورا ۲۰۰۰» (شبکه اروپایی مناطق اصلی زادآوری و استراحت گونه‌های کمیاب و در معرض تهدید، و برخی زیستگاه‌های طبیعی نادر) به حفاظت از زیست‌بوم‌های دریایی اختصاص یافته‌اند، تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند.

در همین حال، نروژ هم به‌تازگی ترال‌کشی را در نزدیکی صخره‌های مرجانی اعماق دریا ممنوع کرده است. هرچند براساس مطالعه‌ای که در ماه مارس منتشر شد، این کشور همراه با ایتالیا، دانمارک، بریتانیا و سوئد، همچنان در میان کشورهایی اروپایی قرار دارد که بالاترین یارانه‌ها را برای صید ترال کفی ارائه می‌دهند. ارزش کل آبزیانی که از این روش به خشکی آورده می‌شوند، در نروژ بالاترین میزان را دارد و پس از آن ایسلند، بریتانیا، ایتالیا، اسپانیا و هلند قرار دارند.

• نیوزیلند

ترال‌کشی در نیوزیلند روشی مهم برای صیادی تجاری محسوب می‌شود، هرچند گستره آن محدود است و تحت مقررات سختگیرانه قرار دارد. درحالی‌که ترال همچنان رایج‌ترین روش برای صید ماهی و صدف در این کشور به‌شمار می‌رود، تلاش‌هایی برای مدیریت تأثیر آن بر بستر دریا و محیط‌زیست دریایی انجام می‌شود. دولت پیش‌ازاین اعلام کرده که «نیوزیلند در مدیریت موفق تأثیرات صید ترال کفی بر بستر دریا پیشرو است و توانسته یکی از بزرگترین مناطق دریایی جهان را به روی این روش ببندد.»

چرا صید مخرب ادامه دارد؟

دلیل اصلی ادامه ترال کفی، اینرسی اقتصادی (مقاومت اقتصاد در برابر تغییر) است. این روش ارزان و از نظر میزان صید بسیار سودآور است. علاوه‌براین، دولت‌ها به‌شدت از این روش حمایت مالی می‌کنند. اتحادیه اروپا هرساله حدود ۱.۳ میلیارد یورو (۱.۵ میلیارد دلار آمریکا) به یارانه‌های صید صنعتی اختصاص می‌دهد که بسیاری از آنها از صید ترال کفی استفاده می‌کنند. نشنال جئوگرافیک می‌گوید این روش فقط ۲ درصد از پروتئین اروپا را تأمین می‌کند. با‌این‌حال، برخلاف تصور عمومی مبنی‌بر حمایت گسترده، ترال‌کشی با مخالفت قابل‌توجه شهروندان اروپایی روبه‌رو است. نظرسنجی‌های اخیر نشان می‌دهد ۷۳ درصد اروپایی‌ها از ممنوعیت صید ترال کفی حمایت می‌کنند و بیش از ۲۵۰ هزار اروپایی با امضای بیانیه‌ای از اتحادیه اروپا خواسته‌اند این روش صیادی در مناطق حفاظت‌شده دریایی متوقف شود. صید کف‌زی برای جامعه اروپا سالانه بین ۳۳۰ میلیون تا ۱۱ میلیارد یورو برای جامعه اروپایی هزینه دارد که عمدتاً به‌دلیل انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از برهم‌زدن رسوبات بستر دریاست.

در همین حال، اجرای قوانین همچنان بسیار ضعیف است. براساس گزارش «آبزرور»، تنها ۳۸ مورد از ۳۷۷ منطقه حفاظت‌شده دریایی در بریتانیا از صید ترال کفی در امان هستند. فقط در سال ۲۰۲۴، بیش از ۲۰ هزار ساعت صید به این روش مخرب در این مناطق انجام شده و هدف اصلی حفاظت از آنها را بی‌اثر کرده است.

اتحادیه‌های صیادی مخالفت شدیدی با ممنوعیت ترال‌کشی داشته‌اند. در ژوئن ۲۰۲۵، دولت بریتانیا پیشنهاد داد ممنوعیت صید ترال در ۴۱ منطقه حفاظت‌شده دریایی دور از ساحل گسترش یابد و پوشش این ممنوعیت از ۱۸ هزار کیلومترمربع به ۴۸ هزار کیلومترمربع افزایش یابد.

فدراسیون ملی سازمان‌های صیادی (NFFO) با این ممنوعیت به‌شدت مخالفت کرد و دلیل آورد که «این ممنوعیت مشکل بزرگی برای صیادان و خانواده‌هایشان ایجاد خواهد کرد» و مدعی شد دولت «بدون اطلاع‌رسانی به صیادان یا نمایندگان آنها این تصمیم را اعلام کرده است». این فدراسیون معتقد است «صید ترال کفی به بخش‌های وسیعی از این مناطق اصلاً آسیبی نمی‌رساند» و محدودیت‌ها بیش‌ازحد گسترده است. صنعت صید نیز با نارضایتی به پیشنهادات دولت بریتانیا واکنش نشان داد و احساس مشابهی از سوی صیادان فرانسوی نیز ابراز شد که این پیشنهادات را «خشونت‌آمیز» خواندند.

با وجود مخالفت صنعت، ۸۰ درصد بزرگسالان بریتانیا از ممنوعیت این روش مخرب صید در مناطق حفاظت‌شده حمایت می‌کنند و بیش از ۱۸۰ هزار نفر از بریتانیا و اتحادیه اروپا نامه‌ای اعتراضی برای پایان‌دادن به این روش امضا کرده‌اند.

آگاهی عمومی، تغییر نگرش و پیشرفت

با وجود همه این مخالفت‌ها، آگاهی عمومی در حال افزایش است. پس از انتشار مستند «اقیانوس»، یک نظرسنجی جغرافیایی نشان داد ۷۵ درصد از مردم بریتانیا از ممنوعیت ترال در مناطق حفاظت‌شده دریایی حمایت می‌کنند. بسیاری از شهروندان، به‌ویژه نسل‌های جوان‌تر، از تصاویر ویرانی‌های زیر آب شوکه شده‌اند و در شبکه‌های اجتماعی خواستار تغییر شده‌اند.

دیوید اتنبرو، یکی از معتمدترین صداهای محیط‌زیستی جهان، در افزایش آگاهی جهانی درباره تخریب اقیانوس‌ها نقشی کلیدی داشت. او در مستند ۲۰۲۵ خود با عنوان «اقیانوس با دیوید اتنبرو»، هشدار می‌دهد: «ما زندگی را از اقیانوس‌ها می‌زداییم. اکنون، تقریباً دیگر وقتی نداریم.»

درعین‌حال او می‌گوید هنوز امید هست. اکوسیستم‌های دریایی در مناطقی که ترال کفی ممنوع یا محدود شده است، در حال بهبود هستند. ذخایر ماهی در آب‌های هاوایی بازیابی شده‌اند. جمعیت‌های گوش ماهی و جنگل‌های کِلپ دریایی در اطراف جزیره «آرن» در اسکاتلند شروع به ظهور مجدد کرده‌اند. باغ‌های مرجانی آلاسکا که بیش از ۱۰ سال است ترال در آن ممنوع شده، به‌طور کامل بازگشته‌اند.

همان‌طورکه این مثال‌ها نشان می‌دهند، اکوسیستم‌های دریایی مقاوم‌اند، اما تنها درصورتی‌که فرصت بازسازی به آنها داده شوند، بازسازی امکان‌پذیر است؛ گرچه ممکن است سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول بکشد.

این گزارش به راه‌حل‌های کارساز هم پرداخته و می‌گوید اگر جامعه بین‌المللی واقعاً به حفاظت از اقیانوس‌ها پایبند باشد، باید چند اقدام را به‌کار بگیرد:

•  ممنوعیت صید کف‌‌زی در تمام مناطق حفاظت‌شده دریایی؛ اگر مناطق حفاظت‌شده در عمل محافظت نشوند، این مفهوم بی‌معنا می‌شود.
• تغییر مسیر یارانه‌ها از روش‌های مخرب ماهیگیری به‌سمت جایگزین‌های پایدار؛ مانند صید با قلاب یا روش‌های صید با قفس و تله.
• افزایش شفافیت در زنجیره تأمین غذاهای دریایی؛ مصرف‌کنندگان باید از نحوه صید ماهی خود مطلع شوند.
• سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نظارتی، مانند ردیابی ماهواره‌ای و دوربین‌های داخل کشتی برای تضمین اجرا.
• توسعه معاهدات بین‌المللی و تقویت اختیارات سازمان‌های منطقه‌ای مدیریت شیلات (RFMOs)، به‌ویژه در آب‌های آزاد.

وب‌سایت زمین می‌نویسد ترال کفی بحران محیط‌زیستی معاصر است. این یک انتخاب است، نه سرنوشتی اجتناب‌ناپذیر که به یارانه‌های منسوخ، ضعف در اجرای قانون و آگاهی محدود مصرف‌کنندگان وابسته باشد. اما برای تغییر مسیر هنوز دیر نیست. ممنوعیت ترال در مناطق حفاظت‌شده، اصلاح یارانه‌ها و تضمین شفافیت در منابع تأمین غذاهای دریایی، گام‌های اساسی ضروری هستند. تصمیم با ماست و زمان اقدام همین حالاست.