موج‌های گرما در این تابستان چه تفاوتی با سال‌های قبل خواهند داشت؟

به‌طورکلی وقتی دمای هوا از حالت نرمال گرم‌تر می‌شود، به این معنی نیست که هر روز نسبت به روز مشابه سال قبل، گرم‌تر شده است. آنچه انتظار داریم این است که میانگین دمای تابستان نسبت به میانگین ۳۰ سال گذشته افزایش یابد. این یعنی احتمال وقوع موج‌های گرمایی نسبت به شرایط نرمال بیشتر خواهد بود.

درهرصورت، چه سال نرمالی داشته باشیم و چه سالی گرم‌تر از حد نرمال، همواره با تعدادی موج گرما روبه‌رو هستیم. اما وقتی دما از حد نرمال بالاتر می‌رود، احتمال وقوع موج‌های گرمایی بیشتر می‌شود، یا به‌عبارتی طول مدت آنها افزایش می‌یابد و شدتشان هم بیشتر می‌شود. آنچه انتظار داریم این است که مدت‌زمان این موج‌ها به ۷ یا ۸ روز هم برسد. مثلاً در تابستان سال گذشته که شرایط مشابهی با امسال داشت، گاهی موج‌های گرما تا یک هفته ادامه پیدا می‌کردند. در فلات مرکزی ایران، به‌ویژه در استان‌هایی مانند یزد، اصفهان و کرمان، در تیر و مرداد با موج‌های گرمایی طولانی‌مدت مواجه بودیم.

یک نکته را در نظر داشته باشید که طبق قاعده، اگر دمای هوا برای سه روز متوالی، ۵ درجه بالاتر از میانگین ۳۰ سال گذشته باشد، اصطلاح موج گرما به‌کار می‌رود. این الزاماً به‌معنی رکوردزنی دما نیست، هرچند ممکن است رکوردی هم ثبت شود.

آیا پایتخت هم سال گذشته درگیر موج گرما بود؟

بله، تهران هم جزو استان‌هایی بود که درگیر موج گرما شد. حتی در اردیبهشت امسال نیز تهران با موج گرما مواجه بود.

آیا درست است که فصل بهار به‌واسطه تغییراقلیم در حال حذف شدن است؟

ما یک انقلاب تابستانی و یک انقلاب زمستانی داریم. سه ماه بعد از عید، دوره انتقال از فصل سرد به گرم (یعنی بهار) محسوب می‌شود. مهر، آبان و آذر نیز دوره گذار از فصل گرم به سرد هستند.

در گذشته، انقلاب تابستانی ما در تیرماه رخ می‌داد و در این ماه وارد فصل تابستان می‌شدیم. اما حالا دمایی که قبلاً در تابستان تجربه می‌کردیم، اکنون در خرداد دیده می‌شود؛ حتی این دما در مهرماه نیز ادامه پیدا می‌کند. به‌دلیل گرمایش جهانی، عملاً تابستان طولانی‌تر شده است. به‌جای اینکه سه ماه تابستان داشته باشیم، اکنون می‌بینیم که شرایط تابستانی تا چهار یا پنج ماه ادامه دارد و در مقابل، زمستان نیز کوتاه‌تر شده است.

کاهش دوره‌های گذار به‌دلیل تغییراقلیم تا کجا پیش خواهد رفت؟ آیا ممکن است در آینده دیگر بهاری نداشته باشیم؟

پاسخ دقیق به این سؤال ممکن نیست. چندین سناریو برای چگونگی تغییرات جو زمین وجود دارد. در سناریوی خوش‌بینانه، تا پایان قرن حاضر دمای کره زمین حدود ۲.۶ درجه نسبت به دوره ماقبل صنعتی (۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰) افزایش می‌یابد.

تا به امروز، زمین حدود ۱.۵ درجه نسبت به آن دوره گرم‌تر شده است؛ درحالی‌که انتظار می‌رفت این میزان افزایش دما تا سال ۲۰۳۰ محقق شود. یکی از بدبینانه‌ترین سناریوها افزایش ۸.۵ درجه‌ای دمای زمین نسبت به عصر ماقبل صنعتی است. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، بسیاری از الگوهای جوی تغییر خواهند کرد. مثلاً کشورهایی مانند ایران که در کمربند خشک زمین قرار دارند، با کاهش شدید بارندگی و گسترش بیابان‌ها روبه‌رو خواهند شد و بسیاری از عرصه‌های جنگلی از بین خواهند رفت. شرایط زیستی کاملاً دگرگون می‌شود و بسیاری از مناطق دیگر قابل‌سکونت نخواهند بود. امیدوارم هیچ‌گاه چنین سناریویی محقق نشود.

به‌همین‌دلیل، در کنفرانس پاریس که در سال ۲۰۱۵ برگزار شد، کشورها -از جمله ایران- متعهد شدند اقداماتی انجام دهند تا افزایش دمای زمین از ۱.۵ درجه فراتر نرود.

اگر سناریوی بدبینانه محقق شود و دما تا ۸ درجه افزایش یابد، فکر می‌کنید کدام مناطق ایران خالی از سکنه خواهند شد؟

به‌طورکلی، مناطق کویری، به‌ویژه کویر مرکزی ایران، جزو کم‌بارش‌ترین مناطق کشور محسوب می‌شوند. شهرهای پرجمعیتی مانند قم، کاشان، اصفهان، تهران، کرمان و یزد در حاشیه یا حتی در قلب کویر قرار دارند. این مناطق هم جمعیت زیادی دارند و هم بارندگی‌شان به‌طور طبیعی و اقلیمی، کمتر از میانگین کشوری است. برای مثال، میانگین بارش سالانه در یزد زیر ۱۰۰ میلی‌متر است، درحالی‌که میانگین بارش کشور ۲۳۵ میلی‌متر و میانگین بارش استان گیلان نزدیک به یک‌هزار میلی‌متر است.

زمانی که دما افزایش پیدا کند، الگوی بارش‌ها به‌هم می‌ریزد و مسیر عبور سامانه‌های بارشی دچار اختلال می‌شود. به‌ازای هر درجه افزایش دما، حدود ۷ درصد شدت تبخیر بالا می‌رود؛ یعنی اگر دما ۳ درجه افزایش یابد، شدت تبخیر تقریباً ۲۰ درصد بیشتر می‌شود. در این شرایط، آبی که در اختیار داریم، سریع‌تر تبخیر می‌شود و از بین می‌رود. از سوی دیگر، نیاز آبی نیز افزایش می‌یابد. در دماهای بالا، نیاز آبی گیاهان، جانوران و انسان‌ها به‌شدت افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی مصرف آب بالا می‌رود و اگر دما بیش‌ازاین افزایش یابد، وضعیت به‌شدت بحرانی و مخرب خواهد شد.

منطقه کویر مرکزی ایران نسبت به دوران پیش از انقلاب صنعتی چقدر افزایش دما داشته است؟

اطلاعات دقیقی از دوران انقلاب صنعتی در اختیار نداریم؛ چراکه داده‌های هواشناسی در ایران سابقه طولانی ندارند. قدیمی‌ترین ایستگاه‌های هواشناسی مانند آبادان و تهران حدود ۶۰ سال سابقه دارند. بنابراین، مقایسه مستقیم با دوره پیشاصنعتی ممکن نیست. اما اگر بازه ۵۰ سال گذشته را در نظر بگیریم، دمای فعلی ایران به‌طور متوسط بیش از ۲ درجه نسبت به آن زمان افزایش یافته است. این نشان می‌دهد سرعت افزایش دما در ایران از میانگین جهانی بیشتر است. در‌حالی‌که میانگین دمای جهان نسبت به عصر پیشاصنعتی (۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰) حدود ۱.۵ درجه افزایش یافته، ایران در همین مدت بیش از ۲ درجه گرم‌تر شده است.

ایران چقدر به تعهدات خود در توافقنامه پاریس پایبند بوده؟ آیا کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشور رخ داده است؟

اقدام خاص و چشم‌گیری انجام نشده است. تولید گازهای گلخانه‌ای ایران در مجموع کمتر از کشورهایی مثل آلمان است، اما از نظر میزان انتشار، فاصله چندانی با کشورهای صنعتی مثل ژاپن و آلمان ندارد. این کشورها سطح بسیار بالایی از تولید صنعتی دارند، درحالی‌که ایران هنوز صنعتی‌شدن را به‌طور کامل تجربه نکرده و در مسیر آن قرار دارد. بااین‌حال، شدت مصرف انرژی در کشور، به‌ویژه در بخش صنعت، بسیار بالا است. برای تولید میزان مشخصی از کالا، شدت مصرف انرژی ما حدود پنج برابر کشورهای صنعتی است، که این مسئله بسیار نگران‌کننده است.

به‌‌نظر شما دولت باید چه اقداماتی انجام دهد تا در مسیر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای گام بردارد؟

اولویت دولت باید توسعه انرژی‌های پاک، به‌ویژه انرژی خورشیدی، باشد. بسیاری از صنایع ما، از جمله صنعت برق، بسیار بیشتر از حد استاندارد انرژی مصرف می‌کنند. نیروگاه‌های کم‌بازده باید بهینه‌سازی یا نوسازی شوند. درواقع، به‌روزرسانی صنعت برق باید از اولویت‌های اصلی دولت باشد.

مصرف بنزین و گازوئیل در ایران به‌شدت بالاست. دولت باید برنامه‌هایی داشته باشد که صنعت خودروسازی را به‌سمت تولید خودروهای کم‌مصرف یا پاک سوق دهد. همچنین، باید بهره‌وری انرژی در صنایع افزایش یابد و تولید محصولاتی مانند سیمان و فولاد با مصرف انرژی کمتری انجام شود.

ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه انرژی خورشیدی، در کشور بسیار بالاست. بااین‌حال، استفاده از انرژی خورشیدی در شهرهای ما بسیار محدود است و حتی ساختمان‌های عمومی نیز به این سمت نرفته‌اند.

در کشورهایی مانند آلمان، بیش از ۲۰ درصد از برق مصرفی از طریق پنل‌های خورشیدی روی پشت‌بام‌ها تولید می‌شود. اما در ایران چطور؟ متأسفانه سهم ما در این زمینه بسیار ناچیز است و دولت باید به‌صورت جدی این موضوع را پیگیری و اجرایی کند.