همه‌چیز معمولاً با یک دعوت‌نامه شروع می‌شود؛ ساده یا رسمی، با طراحی‌های خاص یا فقط یک پیام در واتس‌آپ. لوکیشن‌ها متنوع‌اند؛ از سالن‌های فرهنگی گرفته تا خانه‌های تاریخی، گالری‌ها یا حتی سوله‌هایی که یک‌شبه به سالن مد تبدیل می‌شوند. برگزارکننده‌ها اغلب ترکیبی از طراحان جوان، آژانس‌های تبلیغاتی خلاق و گروه‌های مستقل مد هستند؛ جایی میان علاقه، دغدغه و جسارت.

اما برگزاری یک ایونت‌ مد در ایران فقط به‌معنای چیدن صندلی‌ها و دوخت و نمایش لباس‌ها نیست. پشت هر ایونت و رویداد، لایه‌هایی از چالش‌های فرهنگی، قانونی و گاه اقتصادی وجود دارد. اینکه چطور با عرف جامعه هماهنگ شود و درعین‌حال، صدای تازه‌ای به فشن ایران اضافه کند، یک‌جور بندبازی دائمی میان خلاقیت و محدودیت است.

طراحان لباس معمولاً هفته‌ها درگیرند؛ موضوع فقط طراحی لباس نیست. آنها باید دنبال پارچه بگردند، کارگاه‌ها را هماهنگ کنند و درنهایت، خود را برای اجرایی آماده کنند که فقط چند دقیقه طول می‌کشد. در این چند دقیقه، همه‌چیز باید بی‌نقص باشد؛ از نورپردازی گرفته تا موسیقی. بخش دیگری از ماجرا به رسانه‌ها و پوشش خبری مربوط است. هنوز هم بسیاری از رسانه‌های رسمی نسبت به مد نگاهی محتاطانه دارند، اما صفحات تخصصی در اینستاگرام و پلتفرم‌های مستقل حالا نقش پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند.

از سوی دیگر، بحث فروش هم مطرح است. بعضی از ایونت‌ها تنها با هدف برندینگ برگزار می‌شوند و برخی دیگر به‌صورت نمایش-فروش هستند؛ مشتری‌ها همان‌جا سفارش می‌دهند یا چند روز بعد، کارها را در صفحه طراحان در شبکه‌های اجتماعی دنبال می‌کنند. فروشگاه‌های آنلاین و مزون‌های کوچک، خط بعدی این مسیرند.

به‌عنوان مثال، همین چند روز پیش نخستین دوره نمایشگاه «اکسپو دیزاین ایران» با عنوان اختصاری «ایدکس» در تهران بعد از سه روز برگزاری به پایان رسید؛ رویدادی تازه‌نفس که به‌نظر می‌آمد طراحی ایرانی را از حاشیه بیرون بکشد و آن را به قلب جریان‌های خلاق، تولیدی و اقتصادی کشور وصل کند. این رویداد با همراهی مجموعه‌ای از نهادهای فرهنگی، دانشگاهی و بخش خصوصی برگزار شد و به‌گفته مسئولان برگزارکننده آن، صرفاً فضایی برای نمایش آثار نبود؛ بلکه بستری برای گفت‌وگو، تبادل‌نظر و تولد ایده‌های تازه در حوزه‌هایی مثل طراحی صنعتی، طراحی محصول، مد و فشن، طراحی گرافیک، بسته‌بندی، طراحی خدمات و فضا و البته طراحی پایدار بود.

در این نمایشگاه بیش از ۸۰ طراح، برند و استودیو ایرانی از مبلمان شهری و تجهیزات کاربردی گرفته تا پوشاک مفهومی، طراحی دیجیتال و تجربه کاربری حضور داشتند و نشست‌ها، پنل‌های تخصصی و کارگاه‌هایی نیز برگزار شد.

«اکسپوها، نمایشگاه یا رویدادهایی هستند که هر چندسال یک‌بار، بسته به بازه زمانی تعریف‌شده برگزار می‌شوند؛ صحنه‌ای برای نمایش آخرین دستاوردها در حوزه موضوع مورد نظر؛ فرهنگی، اجتماعی و علمی با اهداف تعریف و تبیین‌شده در قامت نمایش توانمندی‌ها، افزایش و ارتقای تبادلات. اکسپوی دیزاین ایران که به‌گفته برگزارکنندگان آن، عنوان نخستین را نیز یدک می‌کشد، با فراخوان عمومی و با هدف پی بردن به ارزش‌ها در رشته طراحی است؛ رویدادی طراحی‌محور، برای معرفی و نمایش طراحی‌های خلاقانه در حوزه‌های فشن، هنرهای تجسمی، معماری و طراحی محصول. مفهومی نه‌‌فقط منطبق‌بر زیبایی، بلکه برای مطرح کردن چالش‌ها در کنار ارائه راهکارهای اجتماعی بین‌رشته‌ای با فصل مشترک دیزاین.»

اینها صحبت‌های «شیوا نظری تبرایی» است که هنرمند، نویسنده و پژوهشگر حوزه سوزن‌دوزی‌های ایران و ملل است. او درباره چگونگی برگزاری این نمایشگاه می‌گوید: «این رویداد در مجموعه کاخ‌موزه نیاوران در معرض تماشای علاقه‌مندان قرار گرفت. غرفه‌ها و محل‌های نمایش ایده و محصول، در سه بخش دانشجویی، حرفه‌ای و اختصاصی، قیمت‌گذاری شد و در اختیار طراحان قرار گرفت. شاخه‌های لباس، کیف و کفش، زیورآلات و پارچه‌سازی از بخش‌هایی بود که در فراخوان عمومی به آن اشاره و درخواست شده بود.»

به‌گفته او، مراسم افتتاحیه این رویداد با بیش از دو ساعت تأخیر برای بازدید آغاز به کار کرد؛ بدون اطلاع‌رسانی قبلی و حتی بدون عذرخواهی از تعداد بسیاری که پشت درهای بسته کاخ‌موزه سردرگم شده بودند، حتی بدون اینکه به آنها اجازه ورود رایگان از در نمایشگاه داده شود. در عوض، به حضار پیشنهاد کردند به ورودی عمومی کاخ‌موزه بروند و بلیت تهیه کنند. بدتر آنکه برای توضیح به افراد منتظر پشت درهای بسته، متذکر می‌شدند که مراسم افتتاحیه، خصوصی است و شاید اجازه داده شود که یکی دو نفر، از افراد غیر مدعو نیز به محوطه، داخل شوند.

این پژوهشگر حوزه هنر می‌گوید: در عصر حاضر، شبکه‌سازی و گسترش روابط اجتماعی، دانشی تخصصی و روبه‌رشد است و اهمیت به ساختارها و اجزای آن، نه از جنبه فردی بلکه از اولویت‌های مهم برنامه‌ریزی در فرم‌های کلان است. او با تأکید بر اینکه شبکه‌سازی قدرتمند از عوامل تأثیر‌گذار در موفقیت‌های شغلی است، ادامه می‌دهد: «اینکه در این نمایشگاه کدام شاخه از «دیزاین» در بخش مد و لباس این رویداد مورد نظر بوده است، نامشخص است.»

به‌اعتقاد نظری تبرایی، در این رویداد طراحی‌های فینالیست بخش مد و فشن، ایده‌های خلاقانه خود را با آرایه‌های تزئینی به‌کاررفته بر روی لباس و تزئینات منزل و محل کار، نظیر تکنیک‌ها و شاخه‌های متفاوت سوزن‌دوزی به تصویر کشیدند. این تکنیک‌ها شامل نقاشی روی پارچه، چاپ دستی و اکوپرینت، طراحی و پارچه‌سازی، منطبق با فرهنگ ایران و غیر ایران و گاه، تلفیق با سوزن‌دوزی و کلاژ بود. این طراحی‌ها به‌لحاظ کاربرد صحیح و به‌جای تکنیک‌های دوخت، از منظر مکان و انطباق با موضوع، قابل‌توجه و شایسته تقدیر بودند و نشان از آگاهی تیم و برند نمایش‌دهنده با انواع تکنیک‌های دوخت و جای‌گذاری مناسب آنها داشتند.

بیانیه این رویداد، طراحی ایرانی را «طراحی سنتی» نمی‌داند، اما آنچه به‌ آن‌ توجه نشده این است که تعریف سنت لزوماً بر گذشته دلالت ندارد و منطبق با آداب و رسوم گذشته نیست. عضو رسمی انجمن صنفی آرایه‌های تزئینی مد و لباس کشور دراین‌باره می‌گوید: «استفاده از این واژه در شکل گذشته آن، از بار علمی شاخص‌های انتخاب آثار نیز کاسته است. سنت به‌معنای آداب و رسوم متداول در جامعه مورد تمرکز در هر دوره تاریخی، می‌تواند شالوده و اساس طراحی لباس در آن دوره باشد. آنچه نیاز مبرم امروز است، بررسی و توجه به آداب، رسوم و حتی تحولات اجتماعی اکنون و گرته‌برداری معنایی در قالب فرم از آرایه‌های نقش‌بسته بر لباس اقوام یا ادوار دیروز است. با این دیدگاه علمی، طراحی سنتی و طراحی ایرانی، معنای دقیق‌تری خواهد داشت و جز با آگاهی از دقایق و ظرایف اجتماعی، فرهنگی و تاریخی در دوره‌های مختلف تاریخ و مناطق جغرافیایی، به‌دست نمی‌آید.»

نظر این پژوهشگر بر این است که در این رویداد، لباس‌ها و به‌ویژه آرایه‌های تزئینی‌شان، نظیر الهام و روایت براساس فرش ایرانی و لباس اقوام ایران کوششی نه‌چندان موفق برای طراحی منطبق با فرهنگ ایران بود؛ از جمله استفاده از ماشین‌های دوخت، مواد بی‌کیفیت اولیه و ناسازگار با محیط‌زیست در روزگاری که نقطه و پیکان توجه در صنعت مد و فشن بر پایداری است. به‌گفته او، پایداری نه‌فقط از نقطه‌نظر هم‌زیستی مسالمت‌آمیز با طبیعت، بلکه شناخت قوانین و قواعد زیست‌بوم، به‌لحاظ جغرافیایی، اجتماعی، فرهنگی و به‌ویژه فرهنگ بومی و استفاده هوشمندانه از قوانین و قواعد است.

در بخش دیگری از این رویداد تجارب ناموفق گرته‌برداری از پوشاک اقوام به‌وضوح قابل‌مشاهده بود. اما در اینجا از سوزن‌دوزی و لباس قوم بلوچ و سیستانی‌ها، با آن قدرت و زیبایی و ظرافت که سال‌های گذشته توسط طراحان لباس ایرانی، با طراحی‌های به‌روز و انتخاب تنالیته‌های رنگی مطابق با احوال روز به‌کار برده می‌شد، خبری نبود.

«در لباس و اکسسوری‌های به نمایش درآمده‌ در این رویداد، از نظر تکنیک‌های دوخت، انتخاب پارچه و اجرا شاهد سطح کیفی نازلی بودیم. همچنین در بخشی از لباس‌ها، به‌کار بردن نابه‌جای المان‌های تزئینی برگرفته از لباس اقوام، نشانگر نبود اطلاعات دیزاین بود. به‌عنوان مثال، در طراحی الهام‌گرفته از لباس اقوام، آیینه‌دوزی‌ها ماشینی و بدون توجه به اصالت آنها انجام شده بود. درحالی‌که منطبق با «دیزاین» به‌معنای روش تفکری، یک فرایند و نیز یک محصول، خدمت یا نوعی ارتباط ویژه با مخاطب؛ دیزاینر، علاوه‌بر داشتن هنر در شاخه مورد نظر، باید به داده‌ها و اطلاعات و سوابق تاریخی، فرهنگی و اجتماعی نیز آگاه و مسلط باشد.»

نکته اساسی و کلیدی این است که اگر در لباس قومی ایران از تکنیک خاصی استفاده شده، حتماً دلایل ویژه‌ای داشته که برگرفته از قدرت حافظه و تجارب جمعی آن قوم است. بنابراین، اگر قرار به استفاده از آن تکنیک در لباس امروز با طراحی روز است، دانستن این دلایل لازم و ضروری‌ است. آگاهی و اطلاعات می‌تواند مانع کاربرد نابه‌جای تکنیک‌های خاص قومی به‌لحاظ معنایی، جاگذاری آرایه‌ها و زیبایی‌شناسی آنها باشد.

به‌نظر این محقق هنر سوزن‌دوزی ایرانی، انتخاب پارچه بدون توجه به هویت هماهنگ با آرایه‌های تزئینی به‌ویژه در لباس‌های برگرفته از آرایه‌های لباس اقوام از دیگر فاکتورهایی بود که از ارزش طراحی آن لباس تا حد زیادی کاسته بود.

اکسپوی طراحی ایران در مقایسه با نمونه‌های بین‌المللی
اگرچه ایدکس هنوز در ابتدای راه است، اما نمی‌توان آن را بدون نگاه به نمونه‌های بین‌المللی ارزیابی کرد. مقایسه این نمایشگاه با رویدادهای مطرح جهان نشان می‌دهد که باید پشتیبانی مداوم، تداوم برگزاری و پیوند با جریان‌های جهانی طراحی را جدی بگیرد. میلان، پایتخت طراحی جهان، سالانه با میزبانی صدها هزار بازدیدکننده از سراسر دنیا، ویترینی است برای بزرگترین نوآوری‌ها در طراحی صنعتی، فشن، مبلمان و هنر مفهومی. ایدکس فاصله بسیار زیادی با میلان دارد، نه‌فقط از نظر وسعت و برندینگ بین‌المللی، بلکه از نظر زیرساختی. اما نقطه قوت ایدکس، تمرکز بر طراحی بومی و بیدار کردن ظرفیت‌های داخلی است؛ مسیری که می‌تواند به خلق یک هویت مستقل و ایرانی در طراحی منجر شود.

هفته طراحی هلند «آیندهوون» نیز از دیگر نمایشگاه‌های مشهور دنیاست. رویدادی که شهرتش را مدیون نگاه پژوهش‌محور، توجه به پایداری و رویکرد آینده‌نگر است. در این نمایشگاه، طراحی صرفاً زیبایی‌شناسی نیست، بلکه ابزاری است برای تغییر اجتماعی و فرهنگی. ایدکس هم باید تلاش کند طراحی را به مسائلی چون توسعه پایدار و اقتصاد خلاق پیوند بزند. هرچند هنوز این نگاه در حال شکل‌گیری است، اما حضور دانشگاه‌ها و بخش‌های تحقیقاتی در اولین دوره ایدکس نشانه‌ای امیدوارکننده است.

هفته طراحی سئول کره‌جنوبی نیز در ترکیب تکنولوژی، فرهنگ بومی و حمایت همه‌جانبه نهادهای شهری و دولتی، باعث شد سئول به الگویی موفق در آسیای شرقی تبدیل شود. این رویداد طراحان را از فضای گالری‌ها بیرون می‌کشد و به خیابان، شهر و زندگی روزمره پیوند می‌زند. رویدادهای ایرانی، چون ایدکس، هنوز فاصله زیادی با چنین سطحی از دیپلماسی فرهنگی و حمایت شهری دارند، اما پتانسیل آن را دارند که نسخه‌ای ایرانی از پیوند طراحی و فضاهای شهری را توسعه دهند.