پروژه نهضت پرنده‌نگری در تالاب انزلی چه هدفی را دنبال می‌کند؟
یکی از پروژه‌های ترویجی و حفاظت مشارکتی ما در فصلنامه طبیعت و محیط‌زیست صنوبر «نهضت پرده‌نگری تالاب انزلی» است که به پژوهش و حفاظت از پرندگان تالاب انزلی می‌پردازد. بخشی از فعالیت‌های این پروژه ترویج پرنده‌نگری است تا بتوانیم جوامع محلی را از ارزش‌های تنوع‌زیستی منطقه آگاه کنیم و همین امر کمکی برای حفاظت زیستگاه تالاب انزلی باشد. در همین راستا کارگاه‌های آموزشی پرنده‌نگری را برگزار می کنیم که نمونه آنها آشنایی با پرندگان در روستاها و شهرستان‌های ذی‌نفع تالاب انزلی و همین‌طور در استان‌هایی که در مسیر مهاجرت پرندگان این تالاب هستند. گاهی در کنار تمام اینها برنامه‌های رقابتی و آموزشی را برای کودک و نوجوان برگزار می‌کنیم.

ایده و هدف اولیه نمایشگاه عکس پرندگان تالاب انزلی چیست؟
یکی دیگر از فعالیت‌های ترویجی ما برگزاری نمایشگاه‌های عکس است که امروز در نمایشگاه پرندگان تالاب انزلی خدمت شما و علاقه‌مندان هستیم که افتتاحیه‌اش هم‌زمان با شب تالاب انزلی در مجموعه شب‌های بخارا بود و استاد علی دهباشی با محبت بسیار نمایشگاه ما را افتتاح کردند.
نسبت به حضور خوبی که مراجعین در فرهنگسرای ارسباران دارند، فراتر از اینکه قصد فروش را برای حمایت از پرندگان داشته باشیم، هدفمان آگاهی‌رسانی به جامعه است تا یک‌به‌یک پرندگان، زیستگاهشان و نحوه حفاظت از طبیعت را به آنها منعکس ‌کنیم. در تالاب انزلی پرندگان گوناگونی زندگی می‌کنند و برخی از آنها برای زمستان‌گذارنی به این تالاب می‌آیند. قوی فریادکش و پلیکان پاخاکستری که ۱.۸۰ تا ۲.۲۰ متر قد دارد (این گونه متأسفانه نزدیک به تهدید انقراض جهانی است که به اتفاق اهالی سعی بر حفاظت از این پرنده داریم) نمونه هایی از پرندگانی هستند که برای زمستان گذرانی به انزلی می آیند. حواصیل خاکستری از گونه‌های مقیم تالاب است که برای آماده شدن در جفت‌گیری همچون رقص فلامینکو از جفتش دلبری می‌کند و نماد مهرورزی‌ است. پرنده دیگر، ماهی‌خورک کوچک است که در رودها و نیزارهای تالاب انزلی زندگی می‌کند و پرنده‌ای زیر ۱۶ سانتی‌متر با رنگ‌های خاص و فرم زیبای خودش مهارت عجیبی در صید ماهی دارد. گاهی در ارتفاع چهار متر از آب، ماهی را هدف می‌گیرد و شیرجه می‌زند و ماهی را بالا می‌آورد و روی نی می‌نشیند، به‌شدت سرش را تکان می‌دهد تا ماهی جان دهد و آن را بخورد. اگر پرندگان آبزی در اکوسیستم یا زیست‌بوم حضور نداشته باشند، لجن‌ها و گیاهان غوطه‌ور در تالاب افزایش می‌یابند و به آن آسیب می‌زنند. همچنین، اگر پرندگان گنجشک‌سان یا درختی که از حشرات تغذیه می‌کنند در زیست‌بوم نباشند، به‌قدری حشرات افزایش پیدا می‌کنند که باعث به‌هم ریختن تعادل و امنیت منطقه زیستی و حتی خود انسان خواهند شد.

پرنده‌نگری و حفظ پرندگان و گونه‌های مختلف آن چه تأثیری بر اقتصاد کشور دارد؟
این دقیقاً موضوعی است که به اقتصاد محیط‌زیست برمی‌گردد. هر آنچه قابل پیشگیری باشد، می‌تواند در تقلیل هزینه‌های هنگفت حفاظت، نظیر هزینه‌های احیای یک زیستگاه، کمک کند. برای مثال همین پیشگیری از کاهش جمعیت گونه‌هایی از پرندگان که می‌توانند در تعادل بخشیدن گیاهان غوطه‌ور در تالاب‌ها کمک کنند. امسال متأسفانه بعد از پنج سال برای شکار پرندگان مجوز صادر شد، آن‌هم در بهترین دوره از مدیریت سازمان حفاظت از محیط‌زیست و ضمناً آسیب‌دیده‌ترین شرایط محیط‌زیست ایران! ما معتقدیم اگر آنگاه که با شکار شدن بیش از ۱۲هزار پرنده آبزی در فصل گذشته کل تالاب انزلی تبدیل به لجنزار و باتلاق شد، دستورالعمل‌های شکار به‌روزرسانی نمی‌شدند، و به‌جای آن تعداد محیطبانان گیلان و تالاب انزلی افزایش پیدا می‌کرد و اماکن تجهیزات محیطبانی کافی نیز تأمین می‌شد، هزینه کمتری برای محیط‌زیست داشت؛ زیرا هزینه فعالیت‌های احیایی در آینده کمتر می‌شد. آن زمان می‌گویند باید بودجه‌ای دریافت شود که لجن‌ها و رسوبات لایروبی شود و اقداماتی برای تأمین آب بهینه تالاب شود و قطعاً هزینه احیا از پیشگیری چنین آسیب‌های بزرگی، بسیار بیشتر خواهد بود.

نقش توریسم و این صنعت را تا چه حد در بخش حفاظت از پرندگان مؤثر می‌دانید؟
اکوتوریسم یا توریسم مسئولانه و طبیعت‌محور نه‌تنها باعث افزایش دلبستگی اهالی به زیستگاهشان می‌شود که در رونق صنایع و مشاغل جانبی در مناطق مختلف حاشیه تالاب انزلی نیز کمک‌کننده است. این تالاب باعث ایجاد مشاغل محلی مانند صنایع‌دستی، کشاورزی، شیلات و امثال آن است که می‌تواند تأمین‌کننده معیشت کامل اهالی باشد و نیازی به مشاغل دوم و جانبی نداشته باشند. در سطح دیگری می‌توان گفت اکوتوریسم جایگزینی برای مشاغل کاذب و حتی آسیب‌رسان برای محیط‌زیست است. به‌عنوان مثال، اهالی دیگر سراغ شکار بی‌رویه نمی‌روند یا زمین‌هایشان را در عرصه‌های منابع طبیعی با فنس جلوتر نمی‌برند. در مواردی خود اهالی هم راضی به این تصرف یا صیادی در زمان‌هایی غیر از فصل صید نیستند، اما برای سیر کردن شکمشان این کار را می‌کنند. آنها زمانی که ماهی از دریا به‌سمت بالادست رودخانه می‌رود و می‌خواهد تخم‌ریزی کند و در شکمش هزاران تخمی است که می‌تواند تبدیل به هزاران ماهی شود، ماهی را صید می‌کنند. درحالی‌که این یک ماهی می‌توانست تبدیل به هزاران ماهی برای هزاران شب و برای آیندگان و فرزندان خودشان شود.

وضعیت پرندگان تالاب انزلی را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟
تالاب انزلی بر اثر توسعه بی‌رویه زندگی شهری، ماشینی و ساخت‌وساز فاقد نظارت کافی بسیار آسیب‌ دیده است. اتفاق اصلی در بالادست حوضه آبریز تالاب انزلی افتاده که سه هزار و ۶۱۰ کیلومترمربع است. هشت شهرستان مهم گیلان از جمله رشت در این محدوده قرار دارند. دو رود مهم زرجوب و گوهر که تأمین‌کننده تالاب است، از وسط شهر رشت رد می‌شود و کل فاضلاب‌ها داخل این رود ریخته می‌شود. زباله‌های روستاها هم به‌جای اینکه جمع‌آوری شود، گاهی در رودها رها و وارد تالاب انزلی می‌شوند. ۴۰ رود دیگر به‌جز این دو رود در تأمین آب تالاب انزلی نقش دارند که به‌واسطه ۱۱ رود اصلی وارد تالاب می‌شوند. به‌قدری در بالادست درخت‌ها بریده شده‌اند که پیوستگی خاک از بین رفته و با هر بارش و سیلاب گل‌ولای از کوه‌های بالادست وارد تالاب انزلی می‌شود و این رسوبات عمق تالاب را دائماً کاهش می‌دهند. یکایک این دلایل و مواردی دیگر باعث شده است تالاب انزلی کارکرد اصلی خود را که همان تصفیه‌خانه طبیعی است، از دست داده و نمی‌تواند آب سالم را در اختیار زیستمندان و سپس دریا قرار دهد. بنابراین، اقدامات پیشگیرانه باید حتماً از بالا دست در شهرها حل شود تا تالاب انزلی از بین نرود و سپس به بحث‌های احیایی بپردازند. یکی دیگر از آسیب‌های واردشده به تالاب هجوم گیاهان غیربومی، همچون سنبل آبی، است که به دست انسان وارد شده و نه‌تنها به‌صورت اصولی و کامل جمع‌آوری نمی‌شود بلکه بالعکس، شکل مقابله با آن باعث افزایش یافتن محدوده آن شده است.

جلسات فرهنگی و محیط‌زیستی همچون شب‌های بخارا، فرهنگسازی مجله صنوبر و نمایشگاه‌هایی اینچنین را در بخش حفاظت از پرندگان، تالاب و طبیعت چقدر مؤثر می‌دانید؟
شاید بهتر باشد با یک مثال به این موضوع اشاره کنم. چون سابقه فعالیتم در حوزه ترویج «ورزش و محیط‌زیست» و تجربه ابتدایی ما در نهضت دوچرخه‌سواری همگانی ایران و همچنین، تجربه دیگر ما نهضت ورزش سبز ایران است که به‌واسطه ورزشکاران شاخص یا به قولی سفیران ورزشی، سعی کردیم دوستی با محیط‌زیست را در جامعه ترویج دهیم. ما برای فدراسیون‌های ورزشی در دهه گذشته نمادهای محیط‌زیستی در نظر گرفتیم. به‌عنوان مثال، برای فدراسیون فوتبال، یوز آسیایی را مطرح کردیم که از طریق دفتر محیط‌زیست و توسعه پایدار وزارت ورزش و جوانان روی لباس ورزشکاران تصویر یوز نقش بست. این اقدام به‌قدری تأثیرگذار بود که اهالی هنر از جمله سینماگران و بازیگران به این عرصه ورود کردند. مجموعه این اقدامات سبب شد حساسیت حفاظت از محیط‌زیست به‌صورت گسترده در جامعه ایجاد شود. این اتفاق در اهالی فرهنگ هم لازم بود جدی‌تر دنبال شود که به محبت جناب آقای دهباشی این مسئله رخ داد. خوشحالیم که در فصل‌نامه صنوبر تعداد خوبی از شب‌های محیط‌زیستی بخارا را میزبانی کرده‌ایم. حقیقتاً این شب‌های محیط‌زیستی بخارا توانسته در میان اهالی ادب و فرهنگ نیز تأثیرگذار باشد. پس، بسیار پراهمیت است تا نه‌فقط در این حوزه بلکه در حوزه‌های مختلف، بزرگانی چون آقای دهباشی همراهی کنند تا از گنجینه طبیعی و فرهنگی ایران حفاظت شود.

عکاسی از پرنده‌ها چه حس متفاوتی نسبت به حوزه‌های دیگر داشت؟
برای ۱۰ سال و هر دفعه که وارد تالاب می‌شدم (به‌طور متوسط هفته‌ای یک روز)، از طلوع خورشید تا غروب آفتاب، یک‌هزار فریم عکس گرفتم. از طریق همین عکس‌ها رفتارها، مهاجرت‌ها و جمعیت هرساله پرندگان و… را به ثبت رساندم. حالا این رقم را ضرب در ۱۰ سال کنید و ببینید به چه آرشیوی‌ می‌رسید. من چکیده‌ای از این آرشیو را در این نمایشگاه ارائه کرده‌ام. برای ثبت هر یک عکس شاید چندین فریم عکس گرفته شود و یکی از آنها نتیجه نهایی باشد. در حوزه حیات‌وحش شاید ۸ تا ۱۰ ساعت روی پا در یک نقطه و بسیاری اوقات بدون حرکت بایستیم تا حیوان یا پرنده احساس امنیت کند و رفتاری را که می‌خواهیم از آن ببینیم و بتوانیم عکس لازم را تهیه کنیم! قطعاً رنج‌هایی پشت این تصاویر هست که با توصیف هر یک از این عکس‌ها برای مخاطبین، مرا منقلب می‌کند. ما سعی کردیم با پرنده‌ها همراهی کنیم، آنها را درک کنیم، آسایش‌شان را به‌هم نریزیم تا آنها هم به ما اعتماد کنند و بتوانیم تصویر خوبی تهیه کنیم. نه‌فقط من بلکه بزرگان زیادی در این حوزه فعالیت می‌کنند که کنارشان حقیقتاً شاگردی می‌کنم.
در برخی عکس‌هایتان لحظه آغاز پرواز و «آنی» میان زمین و آسمان را ثبت کرده‌اید.

این روزها در مورد صنعت طراحی و تطبیق آن با طبیعت مسائل بسیاری مطرح می‌شود. شما به‌عنوان متخصص این رشته چه دیدگاهی دارید؟
چون حوزه کاری من، طراحی محصول در گرایش طراحی وسایل نقلیه پاک، مبلمان و گاهاً ساختمان پایدار است، می‌توانم به‌راحتی بگویم که اکثر طراحان ابتدایی‌ترین الهاماتشان از طبیعت است؛ از فرم گیاهان گرفته تا حشرات، پرندگان و پستانداران. قطعاً محصولات مختلف به‌ویژه حوزه مد و لباس از نحوه و اشکال پوشش پرندگان یا دیگر حیوانات استفاده می‌کنند. متأسفانه از پشم، مو و پر آنها نیز استفاده می‌شد که در سالیان اخیر این رویه در حال منسوخ شدن است! پس ارتباط دیزاین با طبیعت بسیار اهمیت دارد. هنر و طبیعت یا طراحی پایدار یا مد پایدار یکایک مواردی‌ است که ارتباط طبیعت و طراحی را تأیید می‌کند.
اگر بخواهیم بر موضوع دیزاین ورود بیشتری داشته باشیم، باید بگویم در طراحی پایدار ابتدایی‌ترین آن است که آن محل یا ساختمان دوستدار طبیعت باشد. به این معنا که از مصالحی استفاده شود که کمترین آسیب را به طبیعت برساند یا برای ساخت آن از انرژی‌های پاک استفاده شود یا در بهره‌وری کالا یا ساختمان حداقل منابع انرژی به‌کار رود. به‌عنوان مثال، در همین فرهنگسرای ارسباران یک نورگیر طبیعی استفاده کرده‌اند که کمترین انرژی مصرف شود و داخل این نورگیر به‌زیبایی یک زیستگاه پرندگان را ایجاد کرده‌اند. اگر طرح این فضا منطبق یا دوستدار پرندگان نبود، این اتفاق نمی‌توانست رقم بخورد. پس خیلی اهمیت دارد که طراحان بیش از اینکه بخواهند از مواد و مصالح یا فرم‌های بیگانه از ایران استفاده کنند، به اقلیم و هویت معماری منطقه توجه کنند و از فرم‌ها و الگوهایی که در دانش بومی هر منطقه وجود دارد، استفاده کنند. مثال دیگر اینکه به‌جای استفاده از بام‌های مسطح در شمال ایران، همان هویت معماری و دانش بومی را که سالیان سال از آن استفاده شده است، یعنی از شیروانی‌ها و سقف‌های شیبدار، استفاده کنند که پایداری و بازدهی ساختمان را بالا ببرد و آسیب‌پذیری ایجاد نکنیم. یا به‌جای استفاده از سنگ تراورتن بیگانه در نمای ساختمان‌های شمال از همان مصالح بومی مثل سیمان سفید یا حتی نمونه‌های بسیار کهن آن در معماری ایران از آهک و ساروج استفاده کنیم. بارها دیده شده است نه‌تنها در شمال بلکه در تهران سنگ نما از ساختمان جدا می‌شود و روی سر مردم سقوط می‌کند! دلیل اینها دقیقاً عدم احترام به هویت معماری، اقلیمی و طبیعی مناطق است که اگر این را معکوس انجام دهیم -همچون بناهای کهن ایران که صدها و حتی هزاران سال پابرجاست و گردشگر برای بازدید از آن به ایران سفر می‌کند و مات و مبهوت می‌ماند- می‌توانیم معماری معاصر، فرهنگ و طبیعت ایران را هم برای نسل‌های دیگر ایران جاودانه به‌جای گذاریم.