تالاب انزلی یکی از اکوسیستم‌های آبی با اهمیت جهانی است که در طول سال‌ها با مشکلات مدیریتی، محیط‌زیستی و اقتصادی فراوانی روبه‌رو بوده است. این تالاب که در کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده و زیستگاه گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری است، به‌دلیل سوء‌مدیریت، درگیری دستگاه‌های مختلف و نداشتن یک نقشه‌راه جامع و هماهنگ، دچار بحران شده است و اکنون به‌وضوح صاحب ندارد. چندین دستگاه دولتی مسئولیت مدیریت و حفاظت از تالاب انزلی را برعهده دارند، اما متاسفانه، عدم هماهنگی و نبود یک نهاد مجری و ناظر واحد موجب شده است این دستگاه‌ها نتوانند به‌طور مؤثر و هم‌زمان اقدامات لازم را برای احیای تالاب انجام دهند.

سازمان حفاظت محیط‌زیست، نظارت و اجرای پروژه‌های احیا
سازمان حفاظت محیط‌زیست وظیفه نظارت بر وضعیت محیط‌زیستی تالاب‌ها و اجرای پروژه‌های احیا را برعهده دارد. این سازمان باید به‌طور مستمر به پایش اکوسیستم تالاب، وضعیت گونه‌های گیاهی و جانوری و وضعیت آلودگی آب بپردازد و اقدامات لازم را برای حفاظت از تالاب انجام دهد. وظایف این سازمان شامل مدیریت آلودگی‌ها، کنترل گونه‌های مهاجم و نظارت بر وضعیت اکوسیستم تالاب است.

وزارت نیرو و حقابه انزلی
وزارت نیرو مسئول مدیریت منابع آبی کشور است و نقش آن در تأمین منابع آب تالاب‌ها و جلوگیری از خشکسالی‌های ناشی از کاهش آب‌های سطحی، بسیار مهم است. این وزارتخانه باید منابع آبی مورد نیاز برای تالاب‌ها را تأمین کند و پروژه‌های مربوط به آب‌شماری و کنترل سیلاب‌ها را به‌طور مؤثر انجام دهد. کاهش سطح آب دریای خزر و کمبود منابع آبی از مشکلات عمده‌ای است که وزارت نیرو باید در مدیریت آنها نقش داشته باشد. یکی از مشکلات اساسی تالاب انزلی، ورود حجم زیادی از فاضلاب‌های شهری، صنعتی و کشاورزی از طریق رودخانه‌های زرجوب و گوهررود به این تالاب است. وزارت نیرو و سازمان آب‌وفاضلاب مسئولیت نظارت و مدیریت تصفیه فاضلاب‌های شهری را برعهده دارند. طبق قانون آب‌وفاضلاب کشور، این سازمان موظف به ایجاد سیستم‌های تصفیه فاضلاب است. بااین‌حال، به‌دلیل ضعف در ایجاد و توسعه سیستم‌های تصفیه مؤثر، حجم زیادی از فاضلاب‌ها به‌طور مستقیم وارد تالاب می‌شود. این آلودگی‌ها باعث تشدید فرایند اتروفیکاسیون و نابودی تدریجی اکوسیستم تالاب می‌شوند
وزارت جهادکشاورزی مسئول مدیریت کشاورزی و جلوگیری از اثرات منفی آن بر تالاب‌هاست. این وزارتخانه باید برنامه‌های مناسب برای کنترل فرسایش خاک، جلوگیری از رسوب‌گذاری و مدیریت منابع طبیعی در اطراف تالاب را پیاده‌سازی کند. همچنین، نقش این وزارتخانه در حفاظت از منابع آب‌های زیرزمینی و حفظ تنوع‌زیستی تالاب نیز اهمیت دارد.

شهرداری‌،‌ مدیریت فاضلاب شهری و صنعتی
این وزارتخانه مسئول اجرای پروژه‌های زیربنایی در اطراف تالاب‌هاست. وزارت کشور باید به‌ویژه در مدیریت فاضلاب شهری و صنعتی، ایجاد تصفیه‌خانه‌ها و جلوگیری از ورود آلاینده‌ها به تالاب‌ها نقش مؤثری ایفا کند. شهرداری‌ها نیز باید در این زمینه‌ها همکاری‌های لازم را انجام دهند و نظارت‌های زیست‌محیطی را تقویت کنند.
سازمان بنادر و دریانوردی مسئول ساخت و نگهداری بنادر و اسکله‌ها در کشور است. درباره تالاب انزلی، فعالیت‌های این سازمان در تخریب اسکله T در ورودی حوضچه قدس که مانع از ورود آب دریا به تالاب شده‌ است، نقش مهمی ایفا می‌کند. اسکله T باعث کاهش تبادل آبی میان تالاب و دریا می‌شود و شرایط اکولوژیکی تالاب را مختل می‌کند. سازمان بنادر باید برنامه‌ریزی‌های دقیقی برای اصلاح یا حذف این ساختارها و جلوگیری از تخریب بیشتر تالاب به‌عمل آورد.

وزارت راه‌وشهرسازی،‌ تکمیل پروژه‌های زیرساختی
یکی دیگر از دستگاه‌های مهم در مدیریت تالاب، وزارت راه‌وشهرسازی است. این وزارتخانه به‌ویژه در پروژه‌های ساخت پل‌های کنارگذر انزلی نقش دارد. عدم تکمیل پروژه‌ پل‌های کنارگذر و استفاده از پل‌های موقت در داخل تالاب که قرار بود موقت باشند، ولی بعد از سالیان دراز هنوز در حال استفاده شدن هستند، باعث مسدود شدن مسیرهای آبی و ایجاد رسوب‌گذاری‌های اضافی می‌شود. وزارت راه باید نسبت به تکمیل پروژه‌های زیرساختی به‌ویژه پل‌ها و جاده‌ها، بدون آسیب رساندن به اکوسیستم تالاب، اقدام کند.

درگیری بین دستگاه‌ها و نبود نقشه‌راه هماهنگ
چالش اصلی در مدیریت تالاب انزلی نبود هماهنگی میان این دستگاه‌ها است. هریک از نهادها مسئولیت‌های خاص خود را دارند، اما در عمل هیچ‌کدام به‌طور کامل و هم‌زمان در راستای احیای تالاب اقدام نمی‌کنند. به‌عنوان مثال، سازمان حفاظت محیط‌زیست ممکن است پروژه‌های مربوط به حفاظت از گونه‌های زیستی و کنترل آلودگی‌ها را پیش ببرد، درحالی‌که وزارت جهادکشاورزی در حال اجرای پروژه‌های مربوط به آبخیزداری است؛ هیچ‌کدام از این پروژه‌ها بدون همکاری نزدیک و هماهنگی میان دستگاه‌ها نمی‌توانند اثرات مثبت و پایداری به‌همراه داشته باشند.
در بسیاری از موارد، هر دستگاه سیاست‌ها و برنامه‌های خود را به‌طور جداگانه پیاده‌سازی می‌کند و هیچ نهاد واحدی برای مدیریت و نظارت بر این فعالیت‌ها وجود ندارد. این ناهماهنگی‌ها باعث می‌شود پروژه‌ها تداخل یا نقص‌های جدی پیدا کنند و درنهایت تأثیرات منفی بر وضعیت تالاب بگذارند. همچنین، این دستگاه‌ها از نبود یک نقشه‌راه جامع و کامل رنج می‌برند که بتواند اولویت‌ها و راهکارهای مشخص برای احیای تالاب را به‌طور یکپارچه و هماهنگ تعریف کند.
درحالی‌که برخی دستگاه‌ها برای اجرای پروژه‌های مختلف در زمینه تالاب‌ها بودجه‌های قابل‌توجهی دریافت می‌کنند، اما تخصیص نادرست یا تأخیر در تخصیص این منابع، روند احیای تالاب‌ها را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است. طبق بودجه سال ۱۴۰۳، سازمان حفاظت محیط‌زیست بودجه‌ای معادل ۲۴۰ میلیارد تومان برای پروژه‌های مرتبط با تالاب‌ها اختصاص داده است، درحالی‌که وزارت نیرو حدود ۴۵۰ میلیارد تومان برای تأمین منابع آبی و کنترل سیلاب‌ها تخصیص داده است. همچنین، وزارت جهادکشاورزی صد میلیارد تومان به پروژه‌های آبخیزداری و جلوگیری از فرسایش خاک اختصاص داده است. این اعتبارها باید به‌طور مؤثر و بموقع هزینه شوند، اما به‌دلیل مشکلات اجرایی و عدم نظارت، در بسیاری از موارد نتایج لازم حاصل نمی‌شود.
این درحالی‌است که تالاب انزلی در حال حاضر وضعیت وخیمی دارد:
– سطح آب تالاب در مقایسه با دهه‌های گذشته کاهش چشمگیری داشته است (به‌عنوان مثال، کاهش ۴۰ درصدی از سال ۱۳۷۰ تا کنون).
– سالانه حدود یک میلیون مترمکعب رسوب وارد تالاب می‌شود (منبع: سازمان محیط‌زیست).
– جمعیت پرندگان مهاجر در ۱۰ سال اخیر حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.
– روزانه هزاران مترمکعب فاضلاب شهری و صنعتی بدون تصفیه وارد تالاب می‌شود.
– صید ماهی در دهه اخیر حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است که نشان‌دهنده تأثیر مستقیم آلودگی بر اقتصاد محلی است.

قوانین محکم در کنار مشارکت جامعه محلی
مدیریت تالاب‌های موفق در جهان مانند تالاب اورلاندو در نروژ یا تالاب اورگلیدز در آمریکا نشان می‌دهد وجود یک نهاد متولی واحد، قوانین محکم و مشارکت جامعه محلی می‌تواند به احیای تالاب‌ها کمک کند. برای مثال، در تالاب اورگلیدز، یک برنامه جامع با همکاری دولت فدرال، ایالت فلوریدا و سازمان‌های مردمی اجرا شده که منجر به کاهش آلودگی و احیای اکوسیستم شده است.
همچنین، فعالیت‌ مجموعه‌های غیردولتی مانند اتحادیه قایقرانان بندر انزلی در پاکسازی، و فشار و مطالبه‌گری از دستگاه‌های مسئول بسیار مؤثر بوده است و از سوی دیگر، مشارکت جوامع محلی در طرح‌های کشاورزی پایدار می‌تواند به کاهش آلودگی و حفظ تالاب کمک کند. از جمله این موارد می‌توان به فعال‌سازی «ستاد احیای تالاب انزلی» زیر نظر معاون اول رئیس‌جمهور و با انتخاب یک فرد به‌عنوان مدیر اجرایی به‌عنوان پاسخگو، مشابه طرح احیای دریاچه ارومیه، تصویب قانون خاص تالاب انزلی در مجلس برای تعیین نهاد متولی، جریمه آلوده‌کنندگان و اختصاص بودجه ثابت برای امورات تالاب همچون لایروبی و پاکسازی و …، استفاده از فناوری‌های نوین مانند پایش ماهواره‌ای و ایجاد نیزارهای مصنوعی برای کاهش رسوب، تخریب اسکله T و احیای رسوب‌گیرهای ورودی‌های تالاب و لایروبی چند پهنه خشک‌شده تالاب و مسیر رودخانه‌های اصلی به‌صورت مداوم اشاره کرد.
تالاب انزلی به‌عنوان یک اکوسیستم با ارزش جهانی، نیازمند مدیریتی هماهنگ، یکپارچه و با دیدگاه بلندمدت است. دستگاه‌های مختلف مسئول در این حوزه باید از هماهنگی کامل برخوردار باشند و در راستای اهداف مشترک برای احیای تالاب عمل کنند. در حال حاضر، نبود نقشه‌راه جامع و متولی واحد، درگیری‌های داخلی بین دستگاه‌ها، تخصیص نادرست و عدم نظارت بر منابع مالی، باعث شده است تالاب انزلی به جایی برسد که «صاحب ندارد». برای احیای این تالاب، باید تمامی دستگاه‌ها به‌طور هماهنگ و با تخصیص بموقع و صحیح منابع مالی، پروژه‌های احیا را پیش ببرند و مسئولیت‌های خود را به‌طور مؤثر انجام دهند.
اگر ظرف پنج سال آینده اقدامی جدی برای این تالاب صورت نگیرد، ممکن است تالاب انزلی به نقطه بی‌بازگشت برسد و به یک باتلاق آلوده تبدیل شود. بنابراین، اقدام فوری و هماهنگ بین تمام نهادهای مسئول و مشارکت جامعه محلی ضروری است.