در نوروز امسال، گردشگری ناپایدار موجب آسیب جدی به جزیره هرمز شد. مسافران نوروزی با چمدان‌هایشان نه سوغات و یادگاری، که بخشی از طبیعت ایران را بردند. آنچه این گردشگران نمی‌دانند این واقعیت است که خاک خوش‌رنگ جزیره، بخشی از طبیعت و تاریخ زمین‌شناسی این سرزمین است؛ خاکی که میلیون‌ها سال طول کشیده تا در یک فرایند پیچیده طبیعی به این شکل درآید و تخریب و نابودی آن هرگز به‌راحتی قابل‌ترمیم نیست.

باید اذعان کنم پرسش‌هایی که درباره بی‌دفاع شدن این میراث ارزشمند و نقش نهادهای نظارتی از جمله سازمان حفاظت محیط‌زیست مطرح شد، به‌حق و قابل‌تأمل است. 

«آموزش» و «اطلاع‌رسانی» از موضوعات مهمی است که در تورهای گردشگری‌ طبیعی مورد غفلت قرار گرفته است. بی‌تردید اگر بخش زیادی از گردشگران، از عوارض غیرقابل‌جبران برداشت خاک به‌عنوان سوغات مطلع بودند؛ آیا باز هم با طبیعت رنجور جزیره چنین رفتار می‌کردند؟ به‌نظر می‌رسد ضعف آموزش و نظارت این وضعیت را تشدید کرده است.

مشکل دیگر بی‌توجهی به «ظرفیت بُرد» در گردشگری‌های طبیعی امروز ما در کشور به‌خصوص در ایام تعطیل سال مانند نوروز است. مقصود از ظرفیت برد حداکثر افرادی هستند که می‌توانند از یک مقصد گردشگری بازدید و یا در آنجا اقامت کنند، بدون آنکه موجب تخریب شوند. وقتی میزان تقاضا از ظرفیت برد یک منطقه طبیعی فراتر می‌رود، باعث ایجاد فشار و شکنندگی در آن منطقه می‌شود.  

متأسفانه نظام برنامه‌ریزی ما در حوزه گردشگری طبیعی دچار عقب‌ماندگی است. خلأ الزامات قانونی از یک‌سو و نبود نظارت جدی دستگاه‌های متولی استانی و محلی از سوی دیگر موجب آسیب‌های اساسی به پیکره طبیعت سرزمین شده است.

توجه به گردشگری پایدار در شرایط فعلی محیط‌زیست کشور نه یک انتخاب، که یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است؛ چراکه مباحث مرتبط با پایداری در گردشگری آن‌طورکه باید، تبیین نشده است و الزامات و مبانی قانونی لازم که بخش گردشگری را ملزم کند تا به‌سمت روندهای پایدار حرکت کند، در کشور ما وجود ندارد. به همین دلیل، در بسیاری از مقاصد گردشگری کشور، از سواحل گرفته تا جنگل‌ها، دشت‌ها، مناطق روستایی و جزایر، شاهد گردشگری کنترل‌نشده‌ هستیم. اگرچه ممکن است برخی از این مقاصد، زیرساخت‌هایی برای جذب گردشگر ایجاد کرده باشند، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، میزان سازگاری و پایداری این زیرساخت‌ها با محیط‌زیست و جوامع محلی است.

یکی از راه‌هایی که می‌توان موضوع گردشگری پایدار را در کشور تقویت کرد، فراهم کردن زمینه مشارکت بخش‌های غیردولتی و جوامع محلی در حفاظت، مدیریت و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی است، تا مشابه بسیاری از کشورها به‌جای تمرکز صرف بر حفاظت فیزیکی، به‌دنبال راهکارهایی باشیم که مردم و بخش‌های غیردولتی نقش بیشتری در حفاظت ایفا کنند.

در کشور ما باتوجه‌به تبعات گردشگری ناپایدار، گردشگری باید به‌سمت راهکارهایی حرکت کند که استفاده بهینه از منابع را با مسئولیت‌پذیری اجتماعی و محیطی تلفیق کند. براین‌اساس، توسعه پایدار گردشگری نیازمند نگرشی فراتر از آمار و ارقام کوتاه‌مدت است. به‌نحوی‌که به‌جای نگاه به «ضوابط محیط‌زیست» به‌عنوان یک الزام یا محدودیت، آن را به‌عنوان یک فرصت ببیند که در آن توسعه گردشگری و حفاظت از محیط‌زیست در کنار هم پیش می‌روند.

ما به‌زودی با همکاری وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری  و صنایع‌دستی درباره چارچوب‌های گردشگری پایدار ضوابط مشترکی را تدوین و ابلاغ خواهیم کرد. جلوگیری از مشکلاتی که گردشگری ناپایدار بر عرصه‌های طبیعی کشور بر جای می‌گذارد، نیازمند همکاری تنگاتنگ این دو دستگاه است تا با همکاری نهادهای ملی و استانی و البته مشارکت جوامع محلی و نهادهای مردمی بتوانیم در مسیر پایداری گردشگری حرکت کنیم.