خشکی تالاب هامون به‌دلیل احداث سد کمال‌خان توسط افغانستان و انحراف آب رودخانه هیرمند به شوره‌زار گودزره، تأثیرات مخربی بر زندگی مردم سیستان در ایران گذاشته است. این بحران، که معیشت، سلامت و محیط‌زیست منطقه را تهدید می‌کند، نیازمند اقدامات فوری و چندجانبه از سوی ایران است. راهکارهایی که ایران می‌تواند برای کاهش اثرات این وضعیت و حفظ حیات در سیستان به‌کار گیرد، شامل موارد ذیل است:

۱. تقویت دیپلماسی آب با افغانستان

مذاکرات فشرده: ایران باید با استفاده از معاهده ۱۳۵۱ هیرمند (که حقابه ایران را ۲۶ مترمکعب در ثانیه تعیین کرده)، فشار دیپلماتیک بیشتری بر دولت طالبان وارد کند. این مذاکرات می‌تواند با میانجی‌گری سازمان ملل یا کشورهای بی‌طرف تقویت شود.

مشوق‌های اقتصادی: ارائه پیشنهادهایی مانند همکاری در پروژه‌های کشاورزی یا تجارت مرزی در ازای تأمین حقابه، می‌تواند انگیزه‌ای برای افغانستان ایجاد کند.

فشار بین‌المللی: ایران می‌تواند از نهادهای بین‌المللی مانند کنوانسیون رامسر (برای حفاظت از تالاب‌ها) یا دادگاه بین‌المللی خواستار پیگیری نقض تعهدات افغانستان شود.

۲. مدیریت داخلی منابع آب

بهینه‌سازی مصرف: باتوجه‌به کاهش ورودی آب از هیرمند، باید مصرف آب در سیستان به‌ویژه در بخش کشاورزی (که عمده مصرف را دارد) با روش‌های آبیاری مدرن مانند قطره‌ای کاهش یابد.

بازچرخانی آب: توسعه سیستم‌های تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب برای مصارف غیرشرب، می‌تواند وابستگی به منابع خارجی را کم کند.

تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها: جمع‌آوری آب باران و هدایت آن به سفره‌های زیرزمینی، می‌تواند به جبران افت سطح آب زیرزمینی کمک کند.

۳. احیای تالاب هامون با منابع جایگزین

انتقال آب: بررسی امکان انتقال آب از منابع دیگر، مانند دریای عمان یا رودخانه‌های داخلی به سیستان می‌تواند راهکاری بلندمدت باشد. این پروژه‌ها نیازمند مطالعات زیست‌محیطی دقیق هستند.

حفظ رطوبت تالاب: لایروبی کانال‌های موجود و هدایت هرگونه آب باقی‌مانده به بخش‌های کلیدی تالاب، می‌تواند از خشک شدن کامل آن جلوگیری کند.

۴. مقابله با ریزگردها و فرونشست

تثبیت خاک: کاشت گونه‌های مقاوم گیاهی مانند گز و تاغ در بستر خشک تالاب و مالچ‌پاشی، می‌تواند از بلند شدن ریزگردها که سلامت مردم را به خطر انداخته، جلوگیری کند.

کنترل فرونشست: کاهش برداشت از چاه‌های عمیق و نظارت بر چاه‌های غیرمجاز، برای جلوگیری از تشدید فرونشست زمین در منطقه ضروری است.

۵. حمایت از معیشت مردم

تغییر الگوی کشت: تشویق کشاورزان به کشت محصولات کم‌آب‌بر (مانند پسته یا زعفران) با ارائه یارانه و آموزش، می‌تواند جایگزین کشت‌های پرمصرف شود.

تنوع‌بخشی به اقتصاد: توسعه مشاغل غیروابسته به آب، مانند گردشگری طبیعی و بومگردی (درصورت احیای نسبی تالاب) یا صنایع‌دستی، می‌تواند از مهاجرت مردم جلوگیری کند.

کمک‌های اضطراری: توزیع آب شرب و بسته‌های حمایتی برای دامداران و کشاورزان در کوتاه‌مدت، از فروپاشی معیشت آنها جلوگیری می‌کند.

۶. افزایش آگاهی و مشارکت مردمی

کمپین‌های عمومی: اطلاع‌رسانی به مردم درباره بحران آب و تشویق به صرفه‌جویی، می‌تواند فشار بر منابع را کاهش دهد.

فشار اجتماعی: سازمان‌دهی اعتراضات مدنی مسالمت‌آمیز یا زنجیره‌های انسانی (مانند تجمعات پیشین در بستر هامون) می‌تواند توجه مقامات داخلی و بین‌المللی را جلب کند.

۷. همکاری منطقه‌ای و علمی

پروژه‌های مشترک: همکاری با کارشناسان بین‌المللی و سازمان‌های محیط‌زیستی برای یافتن راه‌حل‌های پایدار، مانند ثبت جهانی تالاب هامون در یونسکو، می‌تواند حمایت‌های مالی و فنی را جذب کند.

پایش مداوم: استفاده از داده‌های ماهواره‌ای برای رصد وضعیت تالاب و ارائه شواهد مستند در مذاکرات با افغانستان.

ایران در مواجهه با این بحران دو مسیر اصلی پیش رو دارد: نخست، فشار دیپلماتیک و حقوقی برای بازگرداندن حقابه هیرمند، و دوم، اقدامات داخلی برای کاهش وابستگی به این رودخانه. بدون همکاری افغانستان، احیای کامل تالاب هامون دشوار است، اما با مدیریت هوشمندانه منابع داخلی و حمایت از مردم سیستان می‌توان از تبدیل این منطقه به یک فاجعه انسانی جلوگیری کرد. این تلاش‌ها نیازمند اراده سیاسی قوی، هماهنگی بین‌دستگاهی و مشارکت فعال جامعه محلی است تا حیات در سیستان حفظ شود و این سرزمین بار دیگر نفس بکشد.