«آلودگی هوای داخل خانه گاه می‌‌تواند بیش از دوبرابر فضای بیرونی باشد‌.» این گفته «معصومه رجبی‌تنها»، مدرس دانشگاه و پژوهشگر آلودگی هوا، در رویداد آلودگی هوای داخل منازل است که با عنوان «قاتل نامرئی خانه ما» به همت انجمن کندو برگزار شد. او در این نشست با دسته‌بندی انواع و اقسام آلاینده‌ها در محیط‌های خانگی،‌ راهکارهایی را برای بهبود شرایط منازل توصیه کرد.
رجبی‌تنها مسئله آلودگی هوای فضاهای داخلی را یکی از موضوعاتی دانست که در کشورهای پیشرفت درباره آن بحث‌های جدی صورت می گیرد. «وضعیت هوای داخلی،‌ روشنایی،‌ آلودگی صوتی و کیفیت بصری از مواردی است که این کشورها به آن می‌پردازند و با بهبود و ارتقای شرایط تمام این موارد، گفته می‌شود کیفیت فضای داخلی چه جایگاهی دارد.»
به‌گفته این پژوهشگر در موارد زیادی هوای داخل خانه‌ها مرد‌ه‌تر از فضای بیرونی است. «در چنین مواردی به‌گفته متخصصان ساختمان در دسته ساختمان‌های مریض قرار می‌گیرد. البته کسانی که نسبت به آلودگی هوا حساس‌ترند، مانند کسانی که آلرژی دارند، بهتر از دیگران متوجه این آلودگی می‌شوند و علائم مرتبط با این وضعیت را احساس می‌کنند.»

در سال‌های اخیر بارها درباره کیفیت سوخت، مازوت،‌ وضعیت حمل‌ونقل عمومی و… به‌عنوان عاملان آلودگی هوا پرداخته شده است. بااین‌حال، از نظر رجبی‌تنها،‌ مسئله آلودگی فضاهای داخلی کمتر مورد توجه مسئولان و رسانه‌ها قرار گرفته است. «سالانه ۳.۸ میلیون نفر در جهان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. در ایران نیز ما با مشکل آلودگی هوا در شهرهای مختلف مواجهیم و درباره دلایل نیز تا به حال موارد مختلفی مطرح شده است. اما نکته مغفول‌مانده درباره آلودگی هوا در فضاهای داخلی است.»

از نظر این پژوهشگر، رسانه ملی نباید رسالت خود را در انتشار توصیه کارشناسان و مسئولان برای در خانه ماندن مردم در زمان آلودگی هوا بداند. «متأسفانه تاکنون ندیده‌ام که رسانه ملی درباره اینکه مردم باید چه کارهایی برای کاهش آلودگی فضای داخلی انجام دهند،‌ برنامه‌ای داشته باشد. در مقابل تأکید آنها این است که گروه‌های حساس مانند نوزادان،‌ زنان‌ باردار‌، کودکان،‌ افراد مسن و… در فضای داخلی بمانند یا نگه داشته شوند. چنین رویه‌ای راهکار فرار از آلودگی هوا نیست. گله‌مندی من از مسئولان از این بابت است که آگاهی دادن خرج ندارد، اما در همین سطح هم به وظایف‌شان عمل نمی‌کنند.»

به‌گفته رجبی‌تنها توصیه‌های مختلف درباره ماسک زدن نیز بسیار ناقص صورت می‌گیرد. «بارها گفته شده است در زمان آلودگی هوا ماسک بزنید‌، اما چه ماسکی؟ ماسک N95 برای آلودگی هوا مناسب است و شهروندان باید از مغازه‌هایی که تجهیزات پزشکی می‌فروشند، تهیه کنند. به‌علاوه، ماسک‌های N99 را هم کارایی خوبی دارند. در کنار اینها ماسک‌های ffp2 را داریم که براساس استانداردهای اروپا هستند. این ماسک‌ها می‌توانند در زمان آلودگی هوا مناسب باشند. در مقابل بسیاری از شهروندان در غیاب آموزش و آگاهی از ماسک‌های معمولی استفاده می‌کنند که تنها در زمان آلودگی ناشی از گردوخاکی که با چشم دیده می‌شوند، مؤثرند.»

برخی از ماسک‌های ماسک‌های دارای فیلتر کربن فعال به‌عنوان ماسک‌های استاندارد نام می‌برند. ماسک‌هایی که به‌دلیل داشتن لایه‌ای از کربن فعال (Activated Carbon) قابلیت جذب گازها، بخارات شیمیایی و برخی ذرات معلق را دارند. بااین‌حال، از نظر این پژوهشگر این ماسک‌های بیشتر در محیط‌های کارگاهی استفاده می‌شود و برای فیلتر کردن بو و مواد شیمیایی کاربرد دارد. «ماسک‌های چندلایه هم می‌توانند نسبت به ماسک‌های ساده کاربرد بیشتری داشته باشند. هرچند سه ماسک N95، N99 و ffp2 کارایی بیشتری دارند.»

پس از مصرف دور بینداز
این مدرس دانشگاه بر ثابت کردن ماسک روی صورت تأکید دارد. «ثابت کردن ماسک به‌ویژه برای بچه‌ها باید مورد توجه قرار گیرد تا بتواند عملکرد خوبی داشته باشد. یکی از موضوعات دیگری که برای بسیاری از مردم سؤال شده، این است که آیا می‌توان با شست‌وشوی ماسک دوباره از آنها استفاده کرد؟ پاسخ به این پرسش منفی است و این ماسک‌ها پس از چندروز استفاده کردن باید دور انداخته شوند.»
کیفیت هوا یعنی چه؟ چطور می‌توانیم بفهمیم کیفیت هوای داخل خانه مناسب است؟ رجبی‌تنها، کیفیت هوای داخل را دارای دو بخش فضای داخلی و فضای اطراف خانه می‌داند. «درعین‌حال، باید هوای منطقه را هم لحاظ کرد. دستگاه‌های سنجش آلودگی ممکن است خطا داشته باشند، اما این خطا به نسبت اندک است و و شرایط کلی هوا را نشان می‌دهد.»

او به این پرسش که آیا این امکان وجود دارد کیفیت هوای بیرون مساعد و داخل خانه آلوده باشد،‌ پاسخ مثبت می‌دهد. «در شهرهای شمالی شاهدیم هوای بیرون تمیز و داخل خانه بوی نم می‌دهد،‌ در این شرایط هوای بیرون نسبت به فضای داخلی تمیزتر است. به‌علاوه، بوی حاصل از پخت‌وپز، رنگ، سیگار و… ممکن است سبب شود هوای داخل خانه نسبت به فضای بیرونی آلوده‌تر باشد.»
VOCs یا ترکیبات آلی فرّار (Volatile Organic Compounds) گروهی از مواد شیمیایی هستند که به‌راحتی در دمای اتاق تبخیر می‌شوند و می‌توانند در کیفیت هوا و سلامت انسان تأثیر بگذارند. به‌گفته این پژوهشگر، روشن ماندن گاز، پخت‌وپز، سیگار کشیدن در فضای داخلی‌، اسپری‌های خوشبوکننده و عطرها باعث آلودگی‌هایی از این جنس می‌شود. «در پروسه ۹۰ دقیقه‌ای پخت‌وپز انواع ترکیبات آلی فرار منتشر می‌‌شود. از‌این‌روست که استفاده از هود در زمان آشپزی ضروری است. همچنین، نظافت منازل باید جدی گرفته شود؛ زیرا راه رفتن، نشستن روی مبلمان و… می‌‌تواند تولید گردوخاک به‌دنبال داشته باشند.»

حیوانات خانگی دیگر منبع آلوده‌کننده‌ای در خانه‌ها هستند که رجبی‌تنها به آنها اشاره می‌کند. «باید بپذیریم که محل زندگی حیوانات خانگی در فضای خانه نیست. آنها منبع آلایندگی بیولوژیک هستند و بخشی از منبع آلودگی هوای منازل به‌شمار می‌آیند. بااین‌حال، متأسفانه پذیرش این موضوع از سمت جامعه به‌راحتی ممکن نیست.»
به‌گفته این پژوهشگر رطوبت خانه‌ها باید بین ۳۰ تا ۵۰ درصد باشد،‌ در غیر این‌صورت احتمال اینکه افراد دچار مشکلات پوستی یا تنفسی شوند، بیشتر است. ازاین‌رو، داشتن یک دستگاه بخور سرد در شهرهایی مانند تهران می‌تواند به افزایش رطوبت خانه‌ها کمک کند. «در مقابل، ما در شهرهای شمالی رطوبت بالای ۵۰ درصد را داریم که به کپک زدن، به‌ویژه در تابستان، منجر می‌شود. کپک‌ها هم بخشی از آلایندگی خانه‌ها هستند که باید آن را کاهش داد.»

اگر می‌توانید مهاجرت کنید
باید چه کنیم؟ این پرسش بسیاری از شهروندان است. «رجبی‌تنها» یک از راهکارها را مهاجرت می‌داند. «اگر می‌توانید شهرتان را عوض کنید. اما اگر ناچارید در شهرهای آلوده باشید، تهویه مناسب با فن،‌ باز کردن پنجره برای خروج هوای مرده و استفاده از دستگاه تصفیه هوا می‌تواند به بهبود شرایط داخلی خانه‌ها کمک کند.»
او درعین‌حال تأکید می‌کند در زمان خرید دستگاه‌های تهویه هوا به فیلتر آن باید توجه کرد. «این دستگاه‌ها نباید یون‌ساز یا یو‌وی باشند. قدرت فن دستگاه هم اهمیت دارد که باعث جریان هوا شود.»
نگهداری از برخی گیاهان در خانه‌ها از نظر این پژوهشگر یکی از راهکارها برای بهبود کیفیت هوا در فضاهای بسته است. «گل عنکبوتی،‌ پوتوس، سانسوریا نمونه‌هایی از این گیاهان هستند. پژوهش‌های صورت‌گرفته همچنین نشان می‌دهد وافل بنفش، پاپیتال، آنتوریوم، بنجامین،‌ شفلر، دیفن باخیا‌،‌ گل گندمی‌، دراسنا، زامیفولیا،‌ اسپاتی فیلوم هم به تصفیه هوای خانه‌ها کمک می‌کنند. درعین‌حال، نمی‌توان انتظار داشت گیاه به‌سرعت هوای خانه را تصفیه کند، آنها به‌مرور این کار را انجام می‌دهند.»

او از دیوار سبز به‌عنوان دیگر راهکار نام می‌برد. «این دیوارها در کنار کاهش آلودگی هوا، رطوبت خانه را تنظیم کرده و جلوی ورود صدا را هم می‌گیرند. ضمن اینکه در اطراف خود هوای مطبوعی را ایجاد می‌کنند. به‌این‌ترتیب، ساکنان این خانه‌ها کمتر دچار میگرن یا آلرژی می‌شوند.»
رجبی‌تنها به این پرسش که آیا می‌توانیم آلایندگی در محیط را بسنجیم؟ پاسخ منفی می‌دهد. «دستگاه‌های ساخته‌شده صرفاً تجاری هستند. آنها امکان مقایسه دو محیط را فراهم می‌کنند، اما میزان آلایندگی را نشان نمی‌دهند. بنابراین، باید گفت ما نمی‌توانیم از این دستگاه‌ها انتظاری مشابه دماسنج و رطوبت‌سنج داشته باشیم.»