پنجم دسامبر برابر با پانزده آذر از سوی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) به‌عنوان روز جهانی خاک نام‌گذاری شده است. اتحادیه جهانی علوم خاک (International Union of Soil Science) در سال ۲۰۰۳، در راستای ارج‌نهادن به اهمیت خاک و جلوگیری از تخریب و نابودی آن، روز ۵ دسامبر را به‌عنوان روز جهانی خاک نامید. نظر به اهمیت خاک در زندگی بشر و ضرورت توجه همه‌جانبه مسئولین، ﻣﺪﻳﺮان، ﻣﺘﺨﺼﺼﻴﻦ، داﻧﺸﻤﻨﺪان حتی عموم مردم این روز که برابر با روز تولد پادشاه فقید تایلند کینگ بومیپول آدولیادی (۲۰۱۶-۱۹۲۷) است به‌پاس زحمات و خدمات ارزﻧﺪه وی دررابطه‌با خاک کشورش با عنوان روز جهانی خاک در تقویم‌های سراسر دنیا ثبت شد تا اهمیت خاک را به‌عنوان زیست بنیان طبیعت و ایفاکننده نقش اساسی در حیات انسان از نظر سهم مؤثر در اقتصاد جامعه، تأمین آب سالم، هوای پاک و حفظ محیط‌زیست به بشر گوشزد کند.

خاک، پیکره‌ای طبیعی و پویاست که بر اثر فرایندهای طولانی اقلیمی و عوامل خاکساز تشکیل شده و دربرگیرنده مواد معدنی و آلی است که پوسته خارجی زمین را می‌پوشاند و گیاهان قادر به روییدن در آن است و پوشش‌های آبرفتی و سنگی سطح زمین نیز در بر می‌گیرد. خاک بیش از ۲۵درصد تنوع زیستی را در خود جای‌داده و حدود ۹۰ درصد موجودات زنده از آن استفاده می‌کنند. همچنین بیش از ۹۵ درصد تغذیه ما از خاک است. از طرفی خاک علاوه بر تولید محصولات کشاورزی نقش به سزایی در تنظیم اقلیم، ذخیره و تصفیه آب و کاهش آلودگی، کنترل سیلاب، تأمین غذا، چوب و سوخت، ذخیره کربن، تأمین منابع دارویی و ژنتیکی، تأمین مصالح ساختمانی و میراث‌فرهنگی دارد. اهمیت این عنصر به‌اندازه‌ای زیاد است که گفته می‌شود اگر محدودیت منابع آبی نداشته‌ایم و آب به میزان کافی تأمین شود؛ ولی خاکی وجود نداشته باشد امکان تولید نخواهیم داشت و برای تشکیل ۲ تا ۳ سانتی‌متر خاک حدود ۱۰۰۰ سال زمان نیاز است. تا کنون یک‌سوم از خاک‌های جهان تخریب شده‌اند و چنانچه این روند ادامه یابد تا سال ۲۰۵۰ سرانه جهانی زمین قابل‌کشت و زراعت، تا یک‌چهارم میزان آن در سال ۱۹۶۰ تقلیل خواهد یافت. اکنون جمعیت جهان بیش از سه برابر بیشتر از اواسط قرن بیستم است. جمعیت جهان در اواسط نوامبر ۲۰۲۲ از 5/۲ میلیارد نفر در سال ۱۹۵۰ به ۸ میلیارد نفر رسید. انتظار می‌رود جمعیت جهان در ۳۰ سال آینده نزدیک به ۲ میلیارد نفر افزایش یابد. در این صورت لازم است تولید مواد غذایی به میزان ۶۰ درصد افزایش یابد، تا بتواند پاسخ‌گوی جمعیتی باشد که خواستار تغذیه‌ای به‌مراتب بهتر از امروز هستند. جمعیت به‌سرعت در حال افزایش است و تقاضا برای غذا، سوخت و فیبر نیز افزایش می‌یابد. تقاضا بیش از هر زمان دیگری در تاریخ بشر است. تنوع زیستی از بین می‌رود، خاک از بین می‌رود و سایر مواردی که بر عملکرد بوم‌سازگان (اکوسیستم) تأثیر می‌گذارد، متضرر می‌شوند. برای تغذیه جمعیت فزاینده باید یاد بگیریم که چگونه در همان مقدار فضا و با خاک‌های موجود غذای بیشتری تولید کنیم. ما همچنین باید روند فعلی تخریب خاک را از مدیریت ضعیف خاک معکوس کنیم. باتوجه‌به غیرقابل‌تجدید بودن و نقش‌های متعدد و حیاتی خاک در طبیعت، حفظ آن برای آینده پایدار و امنیت غذایی ضروری است.

تهدیدات زیست‌محیطی خاک در کشور
تهدیدات زیست‌محیطی خاک شامل ۲ بخش فرسایش و آلودگی خاک می‌شود. فرسایش خاک شامل انتقال خاک توسط عواملی نظیر آب و باد است که این عمل منجر به ازدست‌رفتن خاک و آب و عناصر غذایی موجود در خاک می‌شود. دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان: “بررسی روند اجرایی‌شدن قانون حفاظت از خاک با تأکید بر بحران فرسایش خاک کشور از دیدگاه زیست‌محیطی” که در آبان‌ماه ۱۴۰۳ منتشر گردید آورده است که آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهند که ایران همواره از نظر میزان فرسایش خاک در جهان در رتبه‌های نخست قرار داشته است. به‌نحوی‌که اگر در حال حاضر میزان فرسایش خاک به یک‌سوم مقدار کنونی کاهش یابد، کماکان ایران رتبه اول فرسایش خاک در جهان خواهد بود. این گزارش بیان می‌کند که فرسایش خاک تأثیرات بسیار شدیدی بر امنیت غذایی، تولید ریزگردها، ازبین‌رفتن پوشش گیاهی و ظرفیت زیست‌پذیری کشور دارد. فرسایش حدود ۵/۲ میلیارد تن خاک در ایران باعث شده است که ایران به‌تنهایی ۷/۷ درصد از فرسایش خاک جهان را به خود اختصاص دهد؛ درصورتی‌که یک درصد از وسعت جهان را داراست. این گزارش ادامه می‌دهد که بر اساس آخرین آمارهای ارائه‌شده، میزان فرسایش خاک در ایران حدود ۵/۱۶ تن در سال در هکتار بوده که این مقدار، بالغ بر ۷ برابر متوسط جهانی آن است. ازاین‌رو، می‌توان اذعان داشت که بحران فرسایش خاک موضوعی حائز اهمیت بوده که در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها تا حدودی مغفول مانده است. نرخ فرسایش کنونی بسیار بیشتر از نرخ خاک‌سازی است که این امر نیازمند اقدام جدی و فوری است. درحالی‌که مشارکت جوامع محلی در حفظ و احیای منابع طبیعی از اهمیت بالایی برخوردار است، اما این موضوع در قانون حفاظت از خاک به‌اندازه کافی موردتوجه قرار نگرفته است.

در ایران، اراضی دارای خاک‌های مناسب تولید کشاورزی محدود است. در بهترین شرایط یعنی در سال‌هایی که نزولات آسمانی به حد کافی باشد، وسعت اراضی قابل‌کشت به ۵/۱۸ میلیون هکتار می‌رسد. سرانه زمین کشاورزی در کشور در بهترین شرایط ۲۶/۰ هکتار و به طور متوسط 16/۰ هکتار است. یعنی تمام نیازهای غذایی، پوشاک و مسکن هر فرد ایرانی باید از خاک یک هزار و ۶۰۰ مترمربع زمین تهیه گردد. حدود نیمی از این مساحت آبی است که در شرایط فعلی هرساله در چرخه تولید است و نیمی دیگر تحت کشت دیم است که در شرایط آن، تولید محصول اتفاقی و تابع نزولات آسمانی است؛ بنابراین، پایداری تولید کشاورزی منوط به حفظ و یا ارتقای کیفیت خاک 5/۱۸ میلیون هکتار اراضی قابل‌کشت موجود است. باتوجه‌به محوریت روز جهانی خاک در سال ۲۰۲۴ “مراقبت از خاک، سنجش، پایش، مدیریت” می‌توان نتیجه‌گیری کرد که مراقبت و محافظت از خاک به‌عنوان بستر حیات و منبع تأمین غذا و پوشاک انسان‌ها بسیار ضروری و حیاتی بوده و استفاده از داده‌های علمی و پایش مستمر، مبنای حکمرانی مؤثر برای حفظ این منبع حیاتی است و بدون پایش و درک عمیق‌تر از خاک، نمی‌توان به مدیریت پایدار دست‌یافت. اکنون در سال ۲۰۲۴ یازدهمین سال است که روز جهانی خاک برگزار گردید. امیدواریم که بزرگداشت این روز و دستاوردهای حاصل از آن مخصوصاً مراقبت و محافظت از خاک در کشور ما هم به‌جز سالن‌های سخنرانی در تهران و شهرهای دیگر، به بین بهره‌برداران از منابع خاک نیز راه پیدا کند و آنان را تحت‌تأثیر خود قرار دهد؛ چون دست آخر آنان هستند که باید حافظ منابع بی‌بدیل خاک مملکت باشند.

درعین‌حال فرارسیدن روز جهانی خاک در کشور ما فرصت مناسبی است که دست به آسیب‌شناسی علمی و کارشناسی دررابطه‌با مشکلات و موانع بهره‌برداری پایدار منابع خاک بزنیم و نگذاریم واقعیت‌ها از دید جامعه و تصمیم‌گیران مخفی بمانند یا با تبلیغات آن‌ها را پنهان نگه دارند. متأسفانه در کشور ما خاک برای برخی مسئولین دست‌اندرکار فقط در حد یک روز و آن هم همین روز جهانی خاک که امسال برابر با ۱۵ آذر ۱۴۰۳ بود اهمیت دارد. آن هم مانور رسانه‌ای و تشریفاتی که عده‌ای سخنران با استفاده از تریبون و بیشتر به‌صورت کلیشه‌ای چنین می‌گویند که برای تولید یک سانتیمتر خاک فلان چند سال لازم است و میزان مواد آلی اکثر خاک‌های کشور زیر یک درصد است و غیره که هیچ‌یک هم شاید اطلاعی از منابع علمی موجود جهان در این زمینه نداشته باشند. در سازمان‌های جهاد کشاورزی استان‌ها هم خاک متولی خاصی ندارد و امور آن در حد یک تابلو دفتر خاک به مدیریت آب‌وخاک سپرده شده است. روزهای دیگر بعد از برگزاری مراسم گرامیداشت روز جهانی خاک، این ماده حیاتی به انزوا رفته و همچنان به حال خود رهاشده و همچنین روند فرسایشی خود و روند نزولی کاهش ماده آلی خود را طی می‌کند؛ بنابراین در همین مقوله پیشنهاد می‌گردد که به‌جای برگزاری مراسم پر زرق‌وبرق روز جهانی خاک، آموزش اهمیت خاک و لزوم حفظ و صیانت از آن را به مهدکودک‌ها و مدارس برده شده و آموزش نسل آینده به‌عنوان امانت‌دار این منبع پایه تولید و ضامن ادامه حیات را به این نسل پویا و آموزش‌پذیر آموخت.
درعین‌حال و در کشور ما برای اکثریت کشاورزان هر روز، روز خاک بوده؛ چون ارتزاق و معیشت آنها بسته به حفظ و مدیریت پایدار آن است. این کشاورزان سخت‌کوش و عاشق تولید در تلاش هستند تا با نگاه پایدار به این منبع پایه تولید نگریسته و با استفاده از شیوه‌های نوین اکوسیستم نگر و سازگار با محیط‌زیست نظیر شیوه کشاورزی حفاظتی (Conservation Agriculture) ضمن حفظ خاک خود تولید پایدار داشته باشند و نگاه ویژه‌ای به افزایش ماده آلی خاک خود داشته باشند. در پایان باید گفت که در کشور ما شعار حفاظت از خاک باید تبدیل به شعور شود و این شعاردادن‌ها باید خود را در مقام عمل و با کاهش میزان فرسایش خاک خود را نشان دهد.