زمانی نه‌چندان دور، شب‌های ایران‌زمین آنقدر تاریک بود که می‌شد رد شیری را با چشم غیرمسلح دید. همان راه آسمانی که پدربزرگ‌ها می‌گفتند «کهکشان راه شیری» است و با لبخند می‌افزودند: «انگار خدا شیر ریخته روی آسمان!»

اما حالا، در عصر مدرنیته و نورافشانی‌های بی‌حساب و کتاب، انگار همه آن شیر آسمانی را با جاروبرقی LED جمع کرده‌اند! شهرهای ما تبدیل شده‌اند به نمایشگاه‌های دائمی نورپردازی، جایی که حتی نیمه‌شب هم می‌توان روزنامه خواند؛ البته اگر کسی هنوز روزنامه می‌خواند!

اما این شوخی تلخ، پیامدهای جدی برای ساکنان خاموش طبیعت دارد. تصور کنید جغدی را که میلیون‌ها سال تکامل یافته است تا در تاریکی شکار کند، حالا باید با نور چراغ‌های LED مراکز خرید دست‌وپنجه نرم کند. این مثل این است که شما را مجبور کنند با چراغ‌قوه‌ای که مستقیم در چشمتان می‌تابد، مسابقه شطرنج بدهید!

پروانه‌های شب‌پرواز، این رقصندگان ظریف شب‌های تاریک، حالا سردرگم به دور چراغ‌های خیابان می‌چرخند، انگار که در جشنواره‌ای اجباری گرفتار شده‌اند. در مطالعه‌ای که در آلمان انجام شد، محققان دریافتند جمعیت حشرات شب‌پرواز در مناطق شهری طی سه دهه گذشته بیش از ۷۰ درصد کاهش یافته است. تصور کنید این موجودات کوچک که میلیون‌ها سال با نور ماه مسیریابی می‌کردند، حالا در برابر این‌همه نور مصنوعی، مثل توریست‌هایی شده‌اند که گوگل‌مپ‌شان از کار افتاده است!

در سواحل مدیترانه، جایی که لاک‌پشت‌های دریایی برای تخم‌گذاری می‌آیند، نوزادان سردرگم به‌جای رفتن به‌سمت دریا، به‌سوی چراغ‌های ساحلی می‌روند. در ترکیه، پروژه موفق «ساحل تاریک» توانست میزان بقای لاک‌پشت‌های نوزاد را تا ۸۰ درصد افزایش دهد. انگار که به‌جای گوش دادن به لالایی مادرانه امواج، صدای موسیقی یک دیسکو آنها را به راه اشتباه می‌کشاند.

مطالعات در آمریکای شمالی نشان می‌دهد سالانه میلیون‌ها پرنده مهاجر در برخورد با ساختمان‌های بلند نورانی جان خود را از دست می‌دهند. شیکاگو، پیشگام در این زمینه، با اجرای برنامه «آسمان تاریک» در فصل مهاجرت، توانست تلفات پرندگان را تا ۸۰ درصد کاهش دهد.

در اسلوونی قانون «آسمان حفاظت‌شده» تصویب شده است که محدودیت‌های سختگیرانه‌ای برای نورپردازی تجاری و تبلیغاتی وضع می‌کند. درنتیجه، این کشور کوچک اروپایی حالا یکی از بهترین مقاصد برای ستاره‌نگری است.

فرانسه در سال ۲۰۱۹ قانونی تصویب کرد که براساس آن، تمام ساختمان‌های تجاری باید در نیمه‌شب چراغ‌های خود را خاموش کنند. این قانون نه‌تنها به حفظ حیات‌وحش کمک کرده است بلکه سالانه معادل مصرف برق ۷۵۰ هزار خانوار را صرفه‌جویی می‌کند.

تکنولوژی‌های جدید راه‌حل‌های جالبی ارائه می‌دهند. در هلند، سیستم روشنایی هوشمند جاده‌ای طراحی شده است که فقط با عبور خودرو روشن می‌شود. این سیستم علاوه‌بر کاهش آلودگی نوری، مصرف انرژی را تا ۸۰ درصد کاهش داده است.

در سنگاپور ساختمان‌های هوشمند از سنسورهایی استفاده می‌کنند که شدت نور را براساس حضور افراد تنظیم می‌کنند. درست مثل معلمی که چراغ مطالعه‌اش را طوری تنظیم می‌کند که فقط روی کتاب بتابد، نه توی چشم شاگردش!

خوشبختانه، در ایران هم حرکت‌های امیدوارکننده‌ای آغاز شده است. در کویر مرکزی ایران، به‌ویژه در مناطقی مانند کویر مرنجاب، دشت کویر و منطقه عباس‌آباد خارتوران، هنوز می‌توان آسمان شب را در تاریکی طبیعی‌اش تماشا کرد. رصدخانه ملی ایران در قله گرگش (استان اصفهان) نیز یکی از بهترین نقاط برای رصد آسمان شب است که به‌دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و دور بودن از آلودگی نوری شهرها انتخاب شده است. در این مناطق می‌توانید دوباره همان منظره باشکوه کهکشان را ببینید که نیاکان ما می‌دیدند.

دانشمندان تخمین می‌زنند یک‌سوم جمعیت جهان دیگر نمی‌تواند کهکشان راه شیری را ببیند. در تهران، این رقم به بیش از ۹۰ درصد می‌رسد. اما هنوز امید هست؛ با طراحی هوشمندانه روشنایی شهری، استفاده از تکنولوژی‌های جدید و البته کمی تغییر در نگرشمان به شب و تاریکی.

شاید وقت آن رسیده که کمی به عقب برگردیم؛ نه به عصر تاریکی مطلق، اما به زمانی که می‌دانستیم نور، مثل نمک غذا، به‌اندازه‌اش نعمت است و زیاده‌اش نقمت. باید یاد بگیریم چطور شهرهایمان را روشن نگه داریم، بدون اینکه چراغ خانه حیات‌وحش را خاموش کنیم.

و شاید روزی -یا بهتر است بگوییم شبی- دوباره بتوانیم به بچه‌هایمان نشان دهیم که کهکشان راه شیری واقعاً شبیه شیری است که روی آسمان ریخته شده، نه مثل این روزها که بیشتر شبیه شیری است که زیر نور چراغ‌های شهر، کم‌رنگ و بی‌رمق شده است.

این داستان ماست؛ داستان تمدنی که آنقدر عاشق روشنایی شد که یادش رفت تاریکی هم بخشی از چرخه طبیعت است. اما هنوز دیر نشده، می‌توانیم با مدیریت هوشمندانه نور، هم شهرهای امن داشته باشیم و هم شب‌هایی که در آن، ستاره‌ها فقط در کتاب‌های شعر نمی‌درخشند.