بقای سیاره ما به خاک بستگی دارد. بیش از ۹۵ درصد غذای ما از خاک به‌دست می‌آید. علاوه‌براین، خاک‌ ۱۵ مورد از ۱۸ عنصر شیمیایی طبیعی ضروری برای گیاهان را تأمین می‌کند. اینها داده‌هایی است که پایگاه ملل متحد درباره روز جهانی خاک منتشر کرده است. بااین‌حال، در مواجهه با تغییراقلیم و فعالیت‌های انسانی، خاک در بخش‌های مختلف جهان در حال تخریب است. فرسایش، تعادل طبیعی را مختل می‌کند، نفوذ و دسترسی به آب را کاهش می‌دهد و سطح ویتامین‌ها و مواد مغذی موجود در غذا را کم می‌کند. برای بهبود این شرایط راهی جز روش‌های مدیریت پایدار خاک نیست. این روش‌ها شامل افزودن مواد آلی و استفاده از پوشش گیاهی است که سلامت خاک را بهبود می‌بخشند، فرسایش و آلودگی را کاهش و نفوذ و ذخیره آب را افزایش دهند. این روش‌ها همچنین تنوع‌زیستی خاک را حفظ می‌کنند، باروری آن را افزایش می‌دهند و به ذخیره‌سازی کربن کمک می‌کنند که نقش حیاتی در مقابله با تغییراقلیم دارد. کمپین روز جهانی خاک ۲۰۲۴ با موضوع «مراقبت از خاک: اندازه‌گیری، پایش، مدیریت» همچنین بر اهمیت داده‌ها و اطلاعات دقیق خاک برای درک ویژگی‌های خاک و حمایت از تصمیم‌گیری آگاهانه در زمینه مدیریت پایدار خاک برای امنیت غذایی تأکید دارد.

روز جهانی خاک (WSD) هرساله در تاریخ ۵ دسامبر برگزار می‌شود تا توجه جهانی را به اهمیت خاک سالم جلب و مدیریت پایدار منابع خاک را ترویج کند. در ژوئن سال ۲۰۱۳، کنفرانس فائو روز جهانی خاک را باتفاق آرا تصویب کرد و خواستار تأیید رسمی آن در شصت‌وهشتمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد شد. در دسامبر این سال، مجمع عمومی سازمان ملل متحد ۵ دسامبر ۲۰۱۴ را به‌عنوان نخستین روز رسمی جهانی خاک تعیین کرد. این روز اکنون به‌عنوان بستری جهانی برای آموزش و آگاهی‌بخشی در مورد اهمیت حفاظت و مدیریت خاک به‌طور پایدار شناخته می‌شود.

آلودگی خاک، پیچیده و بغرنج

به‌گفته انصاری مشتقات نفتی یکی از عوامل آلوده‌کننده خاک محسوب می‌شود؛ به‌طوری‌که در برخی موارد امکان احیای خاک آلوده‌شده نیز وجود ندارد. او با اشاره به اینکه باید توجه ویژه‌ای به مسائل محیط‌زیستی در خوزستان داشت‌، افزود: آلودگی ناشی از پسماندهای نفتی و فرسودگی خطوط نفت، ‌زهاب‌های کشاورزی، تخلیه فاضلاب خام و… از جمله منابع آلودگی جدی خاک هستند که پالایش، احیا و بازسازی خاک از این آلودگی‌ها به‌سادگی انجام نمی‌شود.

شدت بالای تجمیعی در اراضی مرکزی خوزستان

«منشأیابی و ارزیابی آلودگی خاک‌های مرکزی استان خوزستان به برخی فلزات با پتانسیل آلایندگی» عنوان مقاله‌ای است که دو سال پیش توسط «نسیم صحرایی»، «احمد لندی»،‌ «سعید حجتی» و «ادواردو پاسولی» محققان خاک دانشگاه‌های شهید چمران اهواز و فدریکو ناپل در ایتالیا نوشته شده است. آنها در این مقاله با اشاره به اینکه فلزات با پتانسیل آلایندگی از مهمترین آلاینده‌های ‌محیطی هستند و ارزیابی وضعیت آلودگی خاک برای توسعه پایدار کشاورزی و احیای خاک‌های آلوده به فلزات با پتانسیل آلایندگی امری ضروری است. آورده‌اند که این مطالعه با هدف کمی‌سازی آلودگی فلزات سرب، نیکل، کروم و روی برای ارزیابی زیست‌محیطی خاک بااستفاده از شاخص‌های آلودگی و یک رویکرد انعطاف‌پذیر، براساس تحلیل چندمتغیره در بخشی از اراضی مرکزی استان خوزستان انجام شد. نتایج نشان داد میانگین غلظت فلزات مورد مطالعه روی، نیکل، کروم و سرب به‌ترتیب ۲۶.۶۰، ۹۶.۵۰، ۳۸.۵۰ و ۶۷.۱۲ میلی‌گرم بر کیلوگرم بود. مطابق نتایج تجزیه و تحلیل همبستگی پیرسون تمامی فلزات به‌جز کروم از همبستگی بالایی با یکدیگر برخوردار بودند که نشان‌دهنده منابع مشابه برای این فلزات در منطقه است. به‌علاوه براساس نتایج تجزیه و تحلیل آماری چندمتغیره هر دو عامل انسان‌زاد و زمین‌زاد، منشأ فلزات مورد بررسی تشخیص داده شد. همچنین، نتایج ارزیابی فاکتور آلودگی و شاخص زمین انباشتگی نشان داد فلزات روی، نیکل، کروم و سرب به‌صورت منفرد، آلودگی در خاک سطحی منطقه ندارند و شاخص غنی‌شدگی نیز سطح آلودگی متوسط را در منطقه نشان می‌دهد. این درحالی‌است که نتایج به‌دست‌آمده از شاخص‌های آلودگی اصلاح‌شده و جامع آلودگی نمرو بیانگر شدت بالای آلودگی تجمیعی این فلزات در منطقه است.

فلزات سنگین روی گیاهان

پژوهش دیگری نیز پنج سال قبل درباره آلودگی خاک در خوزستان با محوریت فولاد این استان منتشر شد. این پژوهش توسط «عقیل اخلاص‌پور»، «بیژن خلیلی‌مقدم» و «محسن سلیمانی» از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌های علوم کشاورزی و منابع‌طبیعی خوزستان و دانشکده منابع‌طبیعی اصفهان انجام گرفت. آنها در این پژوهش غلظت فلزات سنگین منتشرشده از مجتمع فولاد خوزستان در خاک و گیاهان اطراف این منطقه را بررسی کردند و برای این هدف نمونه‌برداری از برگ درختان، درختچه‌ها و گیاه علفی و خاک محیط ریشه (ریزوسفر) آنها در جهت وزش باد غالب منطقه در اطراف مجتمع فولاد را انجام دادند. نتایج این پژوهش درباره غلظت عناصر سنگین مانند آهن، مس، کادمیم، سرب و روی در خاک و نمونه‌های گیاهی نشان داد که در جهت وزش باد غالب، میزان غلظت عناصر سنگین در برگ گیاهان حدود ۵.۱ برابر غلظت عناصر در برگ گیاهان عمود بر جهت وزش باد بود. همچنین، غلظت فلزات سنگین در نمونه‌های گیاهی شسته‌شده کمتر از نمونه‌های بدون شست‌وشو بود که بیانگر نشست فلزات سنگین بر روی گیاهان از طریق ذرات معلق هوا است.

خوزستان،‌ مهاجرفرست‌ترین استان ایران

در شرایطی که استان خوزستان با حجم بالای صنایع و پتروشیمی‌ها دارد،‌ برای بهبود آن چه می‌توان کرد؟ به‌ویژه که در سال‌های اخیر با موج مهاجرت نخبگان از این استان هم مواجهیم. «سیدمحمدرضا موالی‌زاده»، استاندار خوزستان، در همایش روز جهانی خاک‌، راه‌حل را در توجه به محیط‌زیست می‌داند. به‌گزارش ایرنا، او در این همایش گفت: خوزستان زمانی مهاجرپذیرترین استان کشور بود، اما امروز به مهاجرفرست‌ترین استان کشور تبدیل شده است.در این استان باید شرایطی فراهم شود تا نخبگان و مردم همچنان انگیزه و اشتیاق کافی برای ماندن را داشته باشند.

او با اشاره به اهمیت روش‌های علمی در حفاظت از محیط‌زیست افزود: دست کمک را به سوی دانشگاهیان دراز می‌کنیم تا بااستفاده از توان علمی و کارشناسی خود، در کنار مدیران اجرایی بتوانند شرایط بهتری را در استان رقم بزنند. مدیران استان هم باید در کنار تأمین منافع ملی به مسائل منطقه‌ای و محلی نیز توجه داشته باشند که یکی از مهمترین آنها، مسائل زیست‌محیطی همچون رفع آلودگی آب، خاک و هوا است.

موالی‌زاده با اشاره به اهمیت مسئولیت اجتماعی صنایع گفت: اساس ایجاد مقوله مسئولیت‌های اجتماعی، هزینه‌کرد در حوزه محیط‌زیست است که این موضوع باید به‌شکل جدی در دستورکار صنایع قرار گیرد و به‌عنوان سرمایه‌گذاری در حوزه مسئولیت اجتماعی به آن نگاه شود.

مسئولیت اجتماعی که مولی‌زاده از آن صحبت می‌کند حداقل در بخش خاک‌، نیازمند نظارت دقیق سازمان حفاظت محیط‌زیست و اقتدار این سازمان در برخورد با متخلفان است و این مهم میسر نخواهد شد‌، مگر آنکه در هیئت دولت و سایر نهادها،‌ محیط‌زیست بیش‌ازپیش جدی گرفته شود؛ وگرنه سال بعد و سال‌های بعدتر شاهد برگزاری همایش‌های مختلف خاک خواهیم بود که در آن مسئولان از ضرورت حفاظت می‌گویند، اما نتایج پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند سال به سال شرایط تنها رو به وخامت رفته است.