فعالیت‌های معادن به‌خصوص در زمینه استخراج مواد معدنی، اثرات عمیقی بر محیط‌زیست و منابع طبیعی گذاشته است. عملیات معدنی، با تخریب اکوسیستم‌ها و زیستگاه‌ها همراه است و چالش‌های جدی برای حیات گیاهان و جانوران در پی دارد. متأسفانه تاکنون تمرکز شرکت‌های معدنی کشور، خصوصاً شرکت‌های دولتی، بیشتر و شاید بتوان گفت تنها، به بهره‌برداری از منابع‌طبیعی و ارزش‌آفرینی مالی معطوف بوده است.

معدن مس سونگون که در جوار جنگل‌های ارسباران قرار دارد نیز چالش‌ها و تخریب‌های قابل‌توجهی بر این منطقه کوهستانی و جنگلی داشته است و در سال‌های گذشته خبرهای مأیوس‌کننده‌ای از تأثیر فعالیت این معدن بر محیط‌زیست و منابع طبیعی منطقه به گوش رسیده است. اما به‌نظر می‌رسد اینک داستان این معدن دیگر داستان سابق نیست و رنگ تغییر و توجه به مسئولیت اجتماعی به خود گرفته است.

معدن مس سونگون در دل کوه‌های زیبای قره‌داغ، در استان آذربایجان‌شرقی قرار دارد. این معدن با ذخایری نزدیک به ۷۹۶ میلیون تن، نزدیک به سه دهه است که به فعالیت مشغول است. اما این فعالیت‌ها به قیمت آسیب به جنگل‌های ارسباران و تبعات منفی بر اکوسیستم منطقه بوده است. با وجود این تخریب‌ها، نشانه‌هایی از تغییر و تحول در جهت مثبت در حال شکل‌گیری است.

 قدم‌هایی به سوی بهبود

اخیراً خبری منتشر شد که امیدوارکننده بود؛ معدن مس سونگون با همکاری اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان آذربایجان‌شرقی پروژه‌ای برای انتقال مارال‌ها به جنگل‌های ارسباران اجرایی کرده است. مارال‌ها، این موجودات زیبا و حساس، به‌دلیل شکار و تخریب زیستگاه‌ها در معرض خطر انقراض قرار دارند. حالا شرکت مس در حرکتی نوین، هزینه‌ها و تجهیزات انتقال و نگهداری این گونه در خطر را متقبل شده و دستانش را به‌سمت طبیعت دراز کرده است.

تلاش برای حفظ جنگل‌ها

این شرکت همچنین با راه‌اندازی یک تیم آتش‌نشانی و اطفای حریق، به مقابله با خطر آتش‌سوزی در جنگل‌های ارسباران پرداخته است. «فرنود علیلو»، مدیر امور HSE شرکت مس سونگون آذربایجان در گفت‌گو با «پیام ما» اعلام می‌کند: تیم تخصصی آتش‌نشانی و اطفای حریق که به تجهیزات مدرن و کوهستانی مجهز شده است، به‌طور مستقل از سایر نهادها از جمله محیط‌زیست و منابع‌طبیعی، از طریق دوربین‌های نظارتی، وضعیت حریق را پایش می‌کند و بلافاصله به وقوع آتش‌سوزی‌ها پاسخ می‌دهد. این اقدام نه‌تنها از نظر فوری حائز اهمیت است، بلکه به ایجاد امنیت برای جنگل‌ها و ذخایر طبیعی نیز کمک می‌کند.

پاکسازی و نهال‌کاری

علیلو برنامه دیگر شرکت مس را پاکسازی دائمی مناطق آلوده و زباله‌زده معرفی می‌کند. این شرکت متعهد به انجام فعالیت‌های پاکسازی در مناطق پرتردد و گردشگری است و این اقدامات را به‌شکل سازماندهی‌شده و با همکاری جوامع محلی انجام می‌دهد. این شرکت توانسته است در کاری مشارکتی با جامعه محلی و همکاری متخصصان به جمع‌آوری زباله‌ها بپردازد. این حرکت مشارکتی می‌تواند فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست در این محیط نهادینه سازد.

همچنین، شرکت مس با تأمین مالی مناسب در تلاش است تا کمک‌های مالی و تکنیکی لازم را در پروژه‌های درختکاری داشته باشد. این شرکت برای احیا و یاززنده‌سازی بخش‌های تخریب‌شده جنگل‌های ارسباران در همکاری‌ با اداره منابع‌طبیعی برای کاشت نهال در این جنگل اقدام است. علیلو می‌گوید تاکنون ۱۲۰ هکتار از این اراضی چاله‌کنی و لوله‌گذاری شده است و تانکرهای آب جاسازی شده‌اند و زیرساخت احیای بخش‌های تخریب‌شده جنگل تا حدودی انجام شده است و ادامه پروژه نیز با مسئولیت و نظارت اداره منابع‌طبیعی در حال انجام است.

حمایت از جوامع محلی

علاوه‌بر اینها، شرکت مس در تلاش است تا جوامع محلی را در حفظ منابع طبیعی فعال کند. یکی از چالش‌های اصلی، تأمین سوخت در فصول سرد سال است که باعث می‌شود روستاییان به قطع درختان جنگل‌ها روی بیاورند. به همین منظور، شرکت مس با امضای تفاهم‌نامه‌ای با بخشداری منطقه و فرمانداری شهرستان ورزقان، کل هزینه‌های حمل سوخت برای روستاییان را متقبل شده است. این اقدام به‌منظور جلوگیری از وسوسه روستاییان به قطع درختان و تأمین سوختشان به‌صورت پایدار صورت گرفته است.

پایش و رصد نتیجه فعالیت‌ها

مدیر HSE شرکت مس سونگون که تمام فعالیت‌ها در زیرمجموعه تحت مدیریت او در حال انجام است، در مورد پایش و رصد نتیجه این اقدامات گفت: در زمینه پایش این فعالیت‌ها، شرکت مس به‌صورت مرتب با ادارات منابع‌طبیعی، محیط‌زیست و فرمانداری شهرستان در ارتباط است و اطلاعات لازم در مورد وضعیت جنگل‌ها و اثرات اقدامات انجام‌شده را از آنها دریافت می‌کند. پایش‌ها نشان می‌دهد می‌رسد که اقدامات انجام‌شده این شرکت به کاهش قاچاق چوب و حفاظت از جنگل‌ها کمک کرده است.

نگاهی به آینده

این تلاش‌ها نشان‌دهنده ایجاد احساس مسئولیت در شرکت‌های معدنی نسبت به محیط و جامعه‌ای است که در آن به فعالیت مشغولند. این احساس مسئولیت نه‌تنها به حفاظت از محیط‌زیست کمک می‌کند، بلکه به بهبود شرایط زندگی جوامع محلی نیز می‌انجامد. با این رویکرد امیدوارکننده، می‌توان به آینده‌ای روشن‌تر برای جنگل‌های ارسباران و جوامع محلی امیدوار بود. فعالیت‌های CSR معدن مس سونگون می‌تواند قصه‌ای از تغییر و تحولی مثبت در دل طبیعت باشد که نویدبخش فردایی بهتر برای همه ماست؛ تغییری که با خواست و تلاش افکار عمومی و توجه صنعت محقق شد.

باتوجه‌به آنچه در منطقه ورزقان در حال روی دادن است، به‌نظر می‌رسد جامعه مردمی و اقتصادی کشور قدم در مسیر توسعه پایدار گذاشته است، هرچند که این قدم‌ها بسیار ابتدایی و کوتاه باشد اما نویدبخش آینده‌ای روشن است؛ اگر دخالت‌های دولت این مسیر را مسدود نکند.