عدم به‌کارگیری جوانان در ایران در حوزه‌های مدیریتی در کنار اخبارهای مختلفی که از گوشه‌وکنار جهان در راستای بسترسازی برای حضور جوانان و پرورش آنها به‌عنوان رهبران آینده جهان مطرح می‌شود، سؤالات فراوانی را در ذهن ما ایجاد می‌کند. آیا می‌توان به عملیاتی شدن جوانگرایی و پرورش مدیران جوان در حال حاضر امیدوار بود؟ آیا گروه‌های سیاسی اجازه حضور جوانان به‌ویژه جامعه علمی ‌جوانان را بدون در نظر گرفتن ملاحظات سیاسی در امور اداره کشور در حوزه‌های تخصصی خواهند داد؟ آیا خواهیم توانست از تجربیات موفق بین‌المللی در این حوزه بهره بگیریم؟ آیا مدیران و مسئولان به ظرفیت‌ها و آورده جوانان در عرصه‌های مختلف آگاهی و باور دارند؟ آیا ما پذیرفته‌ایم که قرار نیست جوانان مانند ما فکر و رفتار کنند؟ آیا می‌دانیم که قرار نیست آنها نسخه کپی‌برداری‌شده‌ای از ما باشند و ما نیاز به اندیشه‌های متفاوت و خلاقیت و نوآوری آنها داریم؟ و بسیاری از سؤالات دیگر….

باید بپذیریم که جوانان رهبران آینده جهان ما هستند و مشارکت آنها در مقابله با چالش‌های جهانی که امروز با آن مواجه هستیم، حیاتی است. اگر بخواهیم واقع‌بینانه نگاه کنیم، ما همواره به دیدگاه‌های تازه، ایده‌های نوآورانه و تخصص جوانان برای دستیابی به مدیریت پایدار جهان نیاز داریم. درحالی‌که بسیاری از سازمان‌های تحت‌رهبری جوانان درگیر ابتکاراتی برای ایجاد صلح در جوامع خود هستند، اما در مجامع سیاستگذاری جهانی جوانان همواره در حاشیه بود‌ه‌اند و در مجموع جوانان پیوندهای نهادی ضعیفی با مجامع حکمرانی جهانی دارند. در یک دهه گذشته تلاش‌های زیادی برای را‌ه‌اندازی شبکه‌های مشورتی در حوزه‌های مختلف برای جوانان صورت گرفته است، اما باید تلاش کنیم که این شبکه‌ها بتوانند در حوزه‌های تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی نیز وارد شوند.

در ادامه شرح مختصری از اهمیت حضور جوانان برای صلح جهانی، حضور در کمیته‌های مشورتی، ظرفیت‌هایی که می‌توانند فعال کنند و تجربیات جهانی در حوزه مشارکت جوانان برای محیط‌زیست را خواهیم داشت.

اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و شورای مشورتی جوانان

در سال ۱۹۵۶، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) فدراسیون بین‌المللی جوانان ‌را برای مطالعات و حفاظت از محیط‌زیست تأسیس کرد که توانست تا دهه ۱۹۹۰ نهادهای محیط‌زیستی تحت‌رهبری جوانان را در سراسر جهان متحد کند. IUCN تاکنون از طریق برنامه‌های خود و همچنین از طریق قطعنامه‌های کنگره‌ها و رویدادهای مختلف، ابتکارات متمرکز بر جوانان را رهبری کرده است. بررسی مشارکت جوانان و مشارکت بین‌نسلی در سراسر IUCN در سال ۲۰۲۰ منجر به تدوین استراتژی جوانان IUCN شد. این استراتژی توانست چارچوبی جامع برای مشارکت معنادار جوانان، تقویت همکاری بین نسل‌ها برای معکوس کردن از دست دادن تنوع زیستی، حفاظت از طبیعت و مدیریت پایدار منابع طبیعی فراهم کند. استراتژی جوانان IUCN اهمیت انرژی، اشتیاق و پتانسیل نوآورانه جوانان را تصدیق می‌کند. این استرتژی‌ها براساس تلاش‌های مداوم برای ادغام دیدگاه‌های جوانان در سراسر اتحادیه است که از تجربیات و دانش گسترده اعضای IUCN، کمیسیون‌ها و دبیرخانه استفاده می‌کند.

را‌ه‌اندازی تاریخی کمیته مشورتی جوانان IUCN در آوریل ۲۰۲۴ با تلاش‌های متعدد در سراسر اتحادیه با هدف توانمندسازی جوانان، مشارکت معنادار و رهبری جوانان صورت گرفت. درواقع، این شورا برای درک اهمیت حضور جوانان و پس از انتشار استراتژی جوانان برای سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۳۰ تشکیل شد و تلاش می‌کند استراتژی‌هایی برای افزایش مشارکت معنادار جوانان در سیاست‌ها، فرآیندها و برنامه‌های IUCN ارائه می‌کند.

رابطه دوسویه جوانان و محیط‌زیست

درگیر کردن جوانان در پروژه‌های احیای محیط‌زیست و فعالیت‌های مرتبط می‌تواند برای یک فرد در مسیر محیط‌زیست‌گرایی و عملگرایی از اقدامات پایه‌ای و اساسی باشد. بااین‌حال، فراتر از مزایای استفاده از ظرفیت جوانان و مشارکت در پروژه‌های احیای بوم‌شناختی، مشارکت جوانان می‌تواند برای سلامت و رفاه کودکان و نوجوانان بسیار مؤثر باشد. به‌عنوان مثال، تحقیقات نشان می‌دهد تعامل با طبیعت باعث افزایش حافظه و توجه در بزرگسالان جوان می‌شود. حتی مطالعات نشان داده است که تعاملات کوتاه با طبیعت منجر به بهبود قابل‌توجهی در عملکرد شناختی در جوانان می‌شود. این تجربیات به‌قدری برای رشد جوانان حیاتی است که محروم کردن جوانان از برقراری ارتباط با طبیعت می‌تواند آثار زیان‌بار فکری، زیستی، عاطفی و رشدی داشته باشد.

مبارزه با ناامیدی با کار در عرصه فعالیت‌های میدانی

تجارب عملی بازسازی و حفاظت از طبیعت روش‌های مؤثری برای جذب جوانان هستند. کار در طبیعت موجب تعلق‌خاطر و حس مالکیت می‌شود و فعالیت‌های میدانی می‌تواند صمیمیت با طبیعت و همچنین مبارزه با احساس ناامیدی در مورد آینده محیط‌زیست را تقویت کند. به‌این‌ترتیب، مشارکت در بازسازی از طریق کار و داوطلب شدن در فعالیت‌های میدانی فرصت‌هایی برای مشارکت فعال جوانان در بازسازی عملی محیط‌زیست فراهم می‌کند. تیم‌های میدانی جوانان می‌تواند در پروژه‌های مختلفی از جمله حذف گونه‌های غیربومی، احیای بیابان، کاشت درخت و نگهداری مسیرها مشارکت داشته باشند. این برنامه‌ها تا حد زیادی برای جوانان و قرار دادن آنها در معرض تعدادی از جنبه‌های مربوط به مدیریت و بازسازی طبیعت و درعین‌حال ارائه فرصت‌هایی برای توسعه حرفه‌ای مفید است.

یکی دیگر از راه‌های امیدوارکننده برای افزایش مشارکت جوانان در بازسازی محیط‌زیست، فرصت‌های علم شهروندی است. ابتکارات علم شهروندی می‌تواند مشارکت جوانان را ترویج و روابطی را با سایر مجموعه‌ها ایجاد کند تا رویدادهای مشارکتی بیشتری را تقویت و اهداف سیاستی دیگر را برآورده کند. علم شهروندی همچنین می‌تواند از اهداف نظارتی گروه‌های متعدد پشتیبانی کند و به‌طور بالقوه داده‌های نظارتی بلندمدت و ارزشمندی را ارائه و درنتیجه ظرفیت سازمان‌ها را افزایش دهد. به‌عنوان مثال، در یک مطالعه موردی که سه برنامه علم شهروندی خدمات جنگلی را توصیف می‌کند، نشان داده شد که پروژه‌های علم شهروندی مبتنی‌بر جوانان دارای پتانسیل رسیدن به اهداف مشارکت جوانان، کمک به داده‌های نظارتی قابل‌استفاده برای سازمان‌ها و ایجاد علاقه به مشاغل منابع طبیعی است. برای اطمینان از موفقیت درازمدت احیای محیط‌زیست و مشارکت جوانان، ابتکارات علمی‌-شهروندی شامل جوانان می‌تواند پروژه‌های بازسازی و مشارکت بین سازمان‌های غیرانتفاعی، سازمان‌های دولتی، محلی و دانشگاه‌ها را تقویت کند.

مشارکت دانش‌‌آموزان و افزایش سواد محیط‌زیستی

تلاش برای درگیر کردن جوانان در بازسازی باید در تمام سنین وجود داشته باشد؛ زیرا تمایل به‌دنبال کردن موضوعات در زمینه‌های مختلف اغلب از سنین بسیار پایین شروع می‌شود. برای پرورش و تقویت تمایل به حفاظت از محیط‌زیست، برنامه درسی مدارس ابتدایی که شامل فعالیت‌ها و درس‌های اختصاصی برای ارائه تجربیات معنادار با طبیعت به دانش‌آموزان است، بسیار مهم است. بررسی‌های آقای «شوم» در سال ۲۰۱۶ نشان داده است که چگونه مشارکت دانش‌آموزان ابتدایی در پروژه بازسازی اکوسیستم استپی بر سواد محیط‌زیستی آنها تأثیر می‌گذارد. همچنین، نتایج مطالعات ایشان نشان داد که از طریق سفرهای میدانی، مصاحبه‌ها و مشاهدات سایت در طول یک سال تحصیلی، دانش‌آموزان احساس راحتی بیشتری در طبیعت، قدردانی و احترام به طبیعت، آگاهی از فرآیندهای اکولوژیکی و احساس عاملیت برای احیای طبیعت داشتند.

در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، ایجاد و تقویت فعالیت انجمن‌های دانشجویی محیط‌زیستی، می‌تواند از زیرساخت‌های نهادی موجود برای افزایش مشارکت جوانان برای حفاظت از محیط‌زیست با هزینه نسبتاً کم استفاده کند. چنین انجمن‌هایی فرصت‌هایی را برای دانشجویان در سطوح مختلف برای مشارکت در حفاظت از محیط‌زیست فراهم می‌کنند که می‌تواند مجموعه‌ای از اعضای معمولی که صرفاً در جلسات و رویدادها شرکت می‌کنند اما فعالانه در وظایف سازمانی نیستند تا کسانی که در سمت‌های رهبری و مدیریت پروژه‌ها قرار می‌گیرند را در برگیرد. برای دانشجویانی که به‌دنبال شغلی در محیط‌زیست هستند، مشارکت در یک انجمن رسمی‌دانشجویی یک تجربه ملموس و مستند است که رقابت‌پذیری آنها را به‌عنوان متقاضیان برای برنامه‌های تحصیلی آینده، بورسیه‌ها، مشاغل و دوره‌های آموزشی تخصصی افزایش می‌دهد، همچنین می‌تواند ارتباطات شبکه‌ای ارزشمندی را برای آنها ایجاد کند. به‌عنوان مثال، انجمن محیط‌زیست عضویت رایگان را به همه دانشجویانی که در بخش‌های دانشگاه ثبت‌نام کرد‌ه‌اند، اعطا می‌کند و فرصت‌های بیشتری را برای آنها جهت شرکت در کنفرانس‌های سالانه فراهم می‌کند.

ابزارهای آنلاین و شبکه‌ها در سیطره جوانان

ابزارهای آنلاین تعاملی پتانسیل زیادی را برای آموزش جوانان در مورد چشم‌انداز حفاظت، کنشگری و القای تمایل به مشارکت در زمینه‌های مرتبط نشان می‌دهد. این ابزارها همچنین می‌توانند به‌راحتی در برنامه‌های درسی مدارس، دوره‌های کارآموزی و رویدادهای داوطلبانه پیاده‌سازی شوند. به‌عنوان مثال، iNaturalist، یک پلتفرم شبکه اجتماعی علوم شهروندی مبتنی‌بر وب و با پشتیبانی تلفن همراه، ابزاری است که به‌طور گسترده برای مشاهده، شناسایی و ثبت گیاهان و جانوران محلی استفاده می‌شود. مشاهدات از طریق عکس‌ها ثبت می‌شوند، با کاربران همکار iNaturalist به اشتراک گذاشته می‌شوند و شناسایی می‌شوند. علاوه‌براین، مشاهدات انجام‌شده روی این برنامه در بانک‌های اطلاعاتی جهانی ذخیره می‌شود و آنها را در اختیار محققان قرار می‌دهد. فراهم کردن فرصت‌ها از طریق رسانه‌های اجتماعی یکی دیگر از راه‌های عالی برای جذب جوانان است. استفاده از رسانه‌های اجتماعی به‌طور مثبت بر تعامل محیطی توسط جوانان تأثیر می‌گذارد، به این دلیل که اخبار ابتکارات موفق جوانان می‌تواند به‌سرعت از طریق کانال‌های مختلف آنلاین پخش شود. پیوند دادن خدمات بازیابی با رسانه‌های اجتماعی می‌تواند راهی ارزان برای جذب سریع همکاران جوان‌تر باشد. جوانان بااستفاده از رسانه‌های اجتماعی راحت هستند و در استفاده از آنها مهارت دارند و این احتمال را افزایش می‌دهد که تعامل بازسازی در هنگام استفاده از این روش ارتباطی موفقیت‌آمیز باشد.

فیلم و رسانه‌های اجتماعی ابزار قدرتمندی برای گسترش آگاهی در مورد فعالیت‌های موفق جوانان و مسائل محیط‌زیستی هستند. فیلم‌هایی که در رسانه‌های اجتماعی پخش می‌شوند، به‌ویژه در برانگیختن پاسخ‌های مثبت مؤثر هستند؛ زیرا بینندگان به‌طور ناخودآگاه درگیر مشارکت متال با شخصیت‌ها و داستان هستند. بسیاری از ابزارهای رایگان یا ارزان برای ساخت فیلم در دسترس هستند و دانش‌آموزان می‌توانند درواقع خودشان فیلم بسازند و فرصت‌های جدیدی برای توسعه مهارت‌های ارتباطی فراهم کنند.

 تجربیات جهانی و حجم زیاد چالش‌ها و بحران‌های محیط‌زیستی ما را به استفاده از ظرفیت جوانان در بازسازی محیط‌زیست ازدست‌رفته و حفاظت از منابع زیستی موجود در کشور سوق می‌دهد که این امر می‌تواند با وجود انرژی، خلاقیت و اندیشه‌های نو و فناورانه جوانان، موجب دستیابی به راه‌حل‌های مسئله‌محور محیط‌زیستی مؤثر و عملیاتی شود. درواقع، بدنه انسانی متخصص اجرایی، دانشگاهی و کنشگران محیط‌زیست کشور نیازمند تزریق ظرفیت جوانان به آنها و بهره‌گیری از این ظرفیت بالقوه در کشور است. ظرفیت‌هایی که در دو بخش جوانان برای محیط‌زیست و متخصصین جوان محیط‌زیست می‌تواند در درجات مختلف برای راهبری و حل موضوعات و چالش‌های محیط‌زیست اثربخش باشد. لذا امید است در این برهه تاریخی فعال شدن ظرفیت‌های مشارکتی برای حفاظت از محیط‌زیست به‌ویژه در بخش جوانان سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور آن را غنیمت شمرد و تحولی تاریخی در حوزه مشارکت برای محیط‌زیست در کشور را رقم زند.