چندی پیش با یکی از دانشجویان که موضوع رساله‌اش آموزش و ترویج حفاظت از محیط‌زیست بود، مصاحبه‌ای داشتم. سؤالاتش باعث شد این یادداشت را بنویسم و تأکید کنم باید موضوع آموزش اهمیت بیشتری داده شود.

ما اگر به ریشه بحران‌های محیط‌زیست و راهکارهای خروج از این بحران‌ها نگاه کنیم، نبود آموزش و آگاهی منتج به تغییر رفتار را می‌توانیم به‌عنوان یکی از مهمترین دلایل ایجاد بحران و عملی نشدن راهکارهای پیشنهادی ببینیم. درواقع، ما در حوزه محیط‌زیست به‌صورت مستقیم و یا غیرمستقیم از نبود آموزش رنج می‌بریم. البته آگاهی مردم در مسائل محیط‌زیست نسبت به ۲۰ سال قبل تغییرات قابل‌توجهی داشته است. دو دهه قبل برای عموم جامعه حتی واژه محیط‌زیست هم نامأنوس بود، چه برسد به واژه‌های تخصصی‌تر در این حوزه. ما امروزه آگاهی عمومی ‌بهتری به نسبت آن سال‌ها داریم، ولی واقعیت آن است که این آگاهی به‌میزان بسیار کمی‌ موجب تغییر رفتار در افراد شده است. تغییر رفتاری که در حوزه‌هایی مانند پسماند، اکوتوریسم و به‌ویژه پرنده‌نگری، مدیریت و بهره‌وری انرژی و دیگر موضوعات محیط‌زیستی علاوه‌بر رفع بحران، موجب ارزش‌آفرینی اقتصادی قابل‌توجهی در مدیریت کشور شود.

اقتصاد محرک بسیار قوی در تغییر رفتار است و در کشورهای درحال‌توسعه و جوامع بومی ‌می‌تواند بسیار اثرگذار باشد. این اثرگذاری هم می‌تواند در سطوح جامعه و هم در سطوح حکمرانی مورد توجه قرار گیرد. اینکه در دنیا کشوری وجود دارد که بالغ‌بر ۵۰ میلیون پرنده‌نگر دارد و چرخش مالی حاصل از آن کشور به‌سبب تعداد بالای پرنده‌نگرها به بالای ده‌ها میلیارد دلار در سال می‌رسد، ناشی از توجه به آموزش در سیستم آموزشی در سنین کودکی است. یا اگر در کشوری یک پارک ملی بیش از ۱۱ میلیون بازدیدکننده و بالغ‌بر یک میلیارد دلار درآمد داشته است و بیش از ۱۳ هزار کسب‌وکار محلی را پشتیبانی می‌کند و درعین‌حال سیستم حفاظتی مناسبی دارد، نشان‌دهنده سیستم آموزشی درست و اصولی در کنار برنامه‌ریزی و مدیریت مناسب است. یا به‌طور مثال در ذخیره‌گاه زیست‌کره‌ای در ایتالیا ما شاهد وجود ۹ مرکز بازدیدکنندگان هستیم که به‌صورت مداوم خدمات آموزشی و آگاهی‌رسانی به جامعه را برای بازدیدکنندگان جهت ورود به مناطق انجام می‌دهند. درحالی‌که ما به‌سبب داشتن شبکه مناطق حفاظت‌شده گسترده، از نظر زیرساخت‌های مراکز بازدیدکنندگان به‌شدت ضعیف هستیم و به‌جز تعداد انگشت‌شمار مراکز بازدیدکنندگان عملاً یا مرکزی نداریم و یا هیچ استفاده مؤثری برای آموزش آنها نمی‌شود. درحالی‌که با بودجه حدوداً صد میلیون دلاری با چالش‌های زیادی در تأمین نیازهای اولیه حفاظت از محیط‌زیست روبه‌رو هستیم. ازاین‌رو، ما نمی‌توانیم آموزش سیستمی ‌مناسب درباره تنوع‌زیستی برای جامعه نداشته باشیم و از طرفی انتظار تغییر رفتار عموم جامعه و به عرصه رساندن ارزش‌های اقتصادی محیط‌زیست و به‌ویژه تنوع‌زیستی را داشته باشیم.

درحالی‌که آموزش برای توسعه فعالیت‌هایی مانند اکوتوریسم و مدیریت پسماند و بهره‌وری انرژی نه‌تنها باعث افزایش جایگاه حاکمیتی و قدرت نفوذ آن در میان سایر دستگاه‌های حاکمیتی و دولتی می‌شود، بلکه خود این فعالیت‌ها به‌ویژه اکوتوریسم باعث تقویت آموزه‌های محیط‌زیستی جامعه می‌شود و میزان تغییر رفتار و تلاش جامعه برای حفاظت از محیط‌زیست و در اولویت قرار دادن آن را افزایش می‌دهد. لذا عدم توجه ما به آموزش سیستمی ‌محیط‌زیست به‌ویژه در سنین کودکی فرصت‌های زیادی را از ما به‌ویژه در حوزه مشارکت خواهد گرفت.

هرچند ما امروزه به شیوه‌های مختلف و توسط گروه‌های مختلف که خود دارای اشکالات قابل‌توجهی هستند، آموزش و آگاهی‌رسانی انجام می‌دهیم. اما باید بپذیریم که آموزش‌های ما از لحاظ کمیت و کیفیت توان ایجاد تغییر رفتار محیط‌زیستی را نداشته است. البته این تغییرات کم‌وبیش اتفاق افتاده، ولی این میزان تغییرات در مجموع و عملاً بسیار ناچیز بوده و تغییر محسوسی در وضعیت محیط‌زیست و بهبود آن ایجاد نکرده است. ازاین‌رو، برای اینکه بتوانیم به بحران‌ها و چالش‌های محیط‌زیستی که با سرعت قابل‌توجهی در حال پیشرفت هستند مقابله کنیم، باید سرعت تغییر رفتار را در جامعه با سرعت و گستردگی بیشتری در کنار سایر راهکارهای موجود پیش ببریم.

باید بپذیریم که ما برای آموزش محیط‌زیست در قدم اول نیاز به سیستمی ‌کردن آموزش در بدنه رسمی‌ آموزش کشور داریم. تا وقتی که سیستم آموزش رسمی ‌ما به‌جای حمایت از آموزش‌های تئوری و میدانی محیط‌زیست درجهت خلاف آن و محدود کردن چنین آموزش‌هایی قدم برمی‌دارد، آموزش‌های جسته و گریخته ما توان تحول بزرگی دراین‌باره را نخواهند داشت. لذا این موضوع باید به‌عنوان اولویت بسیار مهم مورد پیگیری قرار گیرد و اجرایی شود. انجام فعالیت‌هایی درباره تربیت نیروی انسانی تسهیلگر آموزشی و آموزشگر، توانمندسازی نیروهای آموزشی فعلی و سایر دست‌اندرکاران این حوزه، تولید محتواهای آموزشی نو و خلاقانه برای گروه‌های سنی مختلف از جمله اقدامات تکمیلی در این حوزه هستند.