سال ۱۳۹۴ از حضور جدی و موفق ایران در اجلاس پاریس گفتید. در همان سال معتقد بودید ایران در تمامی اجلاس‌های بین‌المللی محیط‌زیستی حضوری مؤثر و تعیین‌کننده داشته است. یک دهه از این اظهارنظر گذشته، چرا دستاوردی در حوزه محیط‌زیست در عرصه بین‌المللی نمی‌بینیم؟ چرا نام ایران در کنار دو کشور یمن و لیبی که درگیر جنگ و خشونت داخلی هستند و سهمی در توافق‌نامه پاریس ندارند، دیده می‌شود؟
ما در اجلاس‌های مربوط به کنوانسیون تغییر اقلیم یا تغییر آب‌وهوا و پروتکل کیوتو خیلی پرقدرت وارد شدیم. دفتر تخصصی تغییر اقلیم در اوایل دهه ۷۰ توانست ظرفیت‌سازی خوبی را دررابطه‌با تغییر اقلیم که موضوع تازه‌ای در ایران بود پایه‌گذاری کند. این دفتر همچنین توانست در ظرفیت‌سازی و آماده‌سازی گزارش‌های ادواری که در واقع بخشی از تعهدات متعهدین به کنوانسیون تغییر اقلیم بود و ارزیابی وضعیت کشور؛ هم در بحث کاهش انتشار و هم بحث سازگاری موفق عمل کند.

اجرای دقیق توافق پاریس می‌توانست خیلی به ما در بحث کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و ناترازی انرژی که همیشه با آن درگیریم کمک کند و برای همین هم ما در این موضوعات خیلی خوب ورود می‌کردیم. متخصصان سازمان حفاظت محیط‌زیست و وزارت امور خارجه با هم و خیلی کارشناسی و خوب در مجامع بین‌المللی ظاهر می‌شدند و خیلی اوقات، نظر ما تأثیرگذار بود.
در روندهای جهانی به این شکل نیست که شما انتظار داشته باشید آن روند با خواسته‌ها و انتظارات کشور شما لزوماً انطباق داشته باشد؛ ولی اگر بتوانید یک تأثیرگذاری مثبت و تخصصی خوبی را در این اجلاس‌ها داشته باشید می‌توانید تا حدی سند را متأثر از منافع کشور خودتان یا منافع بلوک و گروه کشورهای خود داشته باشید. ما دراین‌ارتباط در بسیاری از موارد واقعاً موفق بودیم. از علت‌های موفقیت هم این بود که ما در ارتباط با کنوانسیون تغییر اقلیم حضور مؤثری در مجامع بین‌المللی داشتیم.

بعد از پروتکل کیوتو و قبل از توافق پاریس مطرح شد این بار کشورها خودشان داوطلبانه پیشنهاد دهند که چه اقدامی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای دارند. در این راستا، دولت وقت با حضور اعضای مرتبط دولت با بحث انرژی، یک شورای‌عالی تغییر اقلیم تشکیل داد. در این شورا این موضوع را مطرح کردیم که باتوجه‌به وضع موجود و با رشد ۸ درصد اقتصادی که تکلیف برنامه و خواسته نظام بود، ما چقدر می‌توانیم با اجرای سیاست‌های بهینه‌سازی تا بازه زمانی مشخص شده، یعنی سال ۲۰۳۰ میزان گازهای گلخانه‌ای را کاهش دهیم. همه دستگاه‌ها از جمله وزارتخانه‌های راه، نیرو، صنعت و نفت شروع کردند روی موضوع کارکردن و برنامه‌هایشان را به شورای عالی آوردند. مجموعه برنامه‌ها با رعایت رشد ۸ درصد اقتصادی به این رسید که دستگاه‌های دولتی می‌توانند حدود ۳۴ درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش دهند. این جمع‌بندی را به دولت بردیم. در دولت هم بحث شد و پیشنهادمان این بود که ضرورت ندارد ۳۴ درصد کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای الان به اجلاس گفته شود. ۴ درصد کاهش انتشار را پیشنهاد بدهیم و این پیشنهاد را چون در مقطع مذاکرات برجام بود مشروط بکنیم به رفع تحریم‌ها که اگر همه تحریم‌ها برطرف شود ۸ درصد دیگر کاهش انتشار را هم قبول می‌کنیم؛ بنابراین مجموعاً اگر شرایط پذیرفته شود ۱۲ درصد بپذیریم. دولت خیلی استقبال کرد. چون همه برنامه‌ها، برنامه‌های اجرایی و تخصصی بود و تمام جزئیات از اینکه هر دستگاهی چه کارهایی باید انجام بدهد، مشخص بود؛ از بهینه‌سازی مصرف، حفظ منابع، کاهش آلودگی هوا و کاهش انتشار. اینجا فقط بحث کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نبود، منافع چهارگانه مطرح بود.

بعد از این بررسی دولت به آقای دکتر ظریف وزیر خارجه وقت اجازه داد و او این توافق را به صورت موقت امضا کرد. بعد از این، توافق به مجلس آمد. مجلس هم خیلی روی آن کار کرد و دیدند چه سند خوبی است، جامعیت خیلی خوبی دارد و منافع کشور ما را هم تامین می‌کند و این سند ضرورت کشور در بحث بهینه‌سازی مصرف انرژی و سازگاری با تغییر اقلیم است. عضویت در توافق پاریس درمجلس تصویب شد و به شورای نگهبان رفت. در این زمان ما دیدیم تحرکات خاص سیاسی شروع شد، تحت این عنوان که ما در ایران تغییر اقلیم نداریم. حالا نمی‌خواهم اسم خاصی روی آنها بگذارم اما یک‌ عده نابغه‌های سیاسی داریم که همیشه در مسائل تخصصی و حرفه‌ای اظهارنظر می‌کنند و متوجه نیستند که این اظهارنظرها اختلال در فرایندی است که برای توسعه پایدار ایران حیاتی است. اینها تلاش‌شان چه بود این بود که بگویند نه! ما تغییر اقلیم نداریم! همان موقعی هم بود که دیگر تقریباً انکار تغییر اقلیم در دنیا از مد افتاده بود و همه پذیرفته بودند. ولی متأسفانه هم‌فکران ترامپ در داخل ایران کماکان به این موضوع پافشاری می‌کردند. این‌قدر این مسئله شدید بود که برخی دستگاه‌ها و سازمان‌ها حاضر نبودند گزارش این موضوع را حتی در دولت ارائه دهند. بعد از پافشاری و پیگیری‌های خیلی زیاد، بالاخره برخی دستگاه‌ها همکاری کردند و یک روزی سازمان هواشناسی در کمیسیون زیربنایی اول یک گزارشی داد؛ فکر می‌کنم اواخر سال ۹۵ بود که این گزارش نشان می‌داد در یک روند ۳۰ساله متأسفانه ما کاهش بارندگی و افزایش دما تا دو درجه سانتیگراد و کاهش برف و افزایش تبخیر و … داریم. این گزارش سازمان هواشناسی خیلی تکان‌دهنده بود. من درخواست کردم که این گزارش در دولت ارائه شود و ارائه هم شد و همان موقع دیگر اوج جوسازی علیه دولت بود که نه این تصمیم به ضرر ایران است و ناگهان دیدیم که جوسازی‌های شدیدی دارد علیه توافق پاریس شکل می‌گیرد.

بعد از این جوسازی‌ها، متأسفانه آقای دکتر لاریجانی [رئیس مجلس وقت] به من گفتند جواب از شورای نگهبان آمده و ظاهراً مشکلی نیست اما جوسازی خیلی سنگین است و ممکن است مجلس رأی ندهد، من نمی‌خواهم به توافق پاریس رأی منفی داده شود، توافق دوباره به شورای نگهبان برگردد. این اتفاق افتاد و شورای نگهبان یک ایراد ظاهری و به‌اصطلاح ایراد فنی گرفت و دیگر آنجا ماند و این موضوع خیلی جای تأسف دارد.

کارگروه محیط‌زیست مرکز بررسی‌های راهبُردی دولت می‌گوید تا امروز ما در هیچ‌کدام از اجلاس‌های تغییر اقلیم دستاوردی نداشتیم. شما به‌عنوان عالی‌ترین مقام سازمان حفاظت محیط‌زیست در سه دولت، چقدر این موضوع را می‌پذیرید؟
حتماً تأثیرگذار بودیم. اما این تأثیرگذاری بستگی به هیئتی دارد که به اجلاس می‌رود. بستگی به مقدماتی دارد که فراهم می‌شود. بستگی به دولتی دارد که از این سیاست و رویکرد حمایت می‌کند. بستگی دارد که ما چطور بتوانیم از فرصت‌ها استفاده کنیم. ما در مقاطعی بسیار موفق بودیم. منافع کشورمان را توانستیم پیش ببریم. البته این ملاحظه وجود دارد که کلاً مذاکرات مربوط به تغییر اقلیم چالش‌های زیادی دارد. الان مثلاً در حوزه سرمایه‌گذاری در صندوقی که برای کاهش آسیب و برای سازگاری پیش‌بینی‌شده کشورهایی که متعهد بودند سرمایه‌گذاری کنند سرمایه لازم را فراهم نکرده‌اند. در این مسئله کشورهای دنیا عقب هستند.

به بحث ناترازی انرژی اشاره کردید. دولت چهاردهم با چالش بزرگ ناترازی انرژی مواجه است. باتوجه‌به اینکه تمرکز اجلاس امسال در باکو بر روی انرژی‌های تجدیدپذیر و هسته‌ای است حضور در آن می‌تواند به جذب سرمایه و توسعه تجدیدپذیرها در ایران کمک کند؟
حتماً مؤثر است. البته اگر همراه با پیوستن به توافق پاریس باشد خیلی مؤثرتر است. قطعاً حضور ما ضرورت دارد و اینکه ما بتوانیم آنجا هم مواضع کشورمان را بیان کنیم و هم بتوانیم به یک سری توافقاتی برگردیم که در سال ۹۴ و ۹۵ در ادامه مباحث پاریس و برجام و در ارتباط با سرمایه‌گذاری در بخش انرژی تجدیدپذیر با اتحادیه اروپا داشتیم.
در اتحادیه اروپا یک سری Carbon credit [مجوز برای خروج یک تن دی‌اکسید کربن و یا گازهای گلخانه‌ای دیگر که معادل یک تن دی‌اکسید کربن باشد] و برنامه دارند برای سرمایه‌گذاری در کشورهای درحال‌توسعه و خیلی جالب بود همان موقع هم یک توجیه اقتصادی در ارتباط با سرمایه‌گذاری در حوزه انرژی تجدیدپذیر و مخصوصاً انرژی خورشیدی در ایران انجام داده بودند و نتیجه این مطالعه نشان می‌داد که ایران یکی از بهترین کشورهای دنیا در زمینه انرژی خورشیدی است، هم به جهت تابش خورشید و هم به دلیل سرانه نیروی تحصیل‌کرده و مهندس داخلی. نمایندگان‌شان به ایران آمدند توافقات و تمام کارهایش انجام شد. با خیلی از کشورهایی که آمادگی سرمایه‌گذاری در این زمینه را داشتند ارتباطات خوبی داشتیم و کار خیلی خوب پیش می‌رفت تا اینکه این اتفاقات افتاد. [مخالفت با توافق پاریس و برجام]
به‌هرحال متأسفانه شرایط کشور خیلی تغییر کرد، هم از جهت برجام و مشکلاتی که بعد از خروج آمریکا از برجام پیش آمد و بعد هم که توافق پاریس را متعهد نشدیم و هم بازداشت فعالان محیط‌زیست که واقعاً یک اتفاق خیلی‌خیلی دردناکی بود و حوادث دیگری که در این چند سال اخیر رخ داد. به‌هرحال الان امیدواریم. بالاخره نسیم خوش تغییرات وزیدن گرفته و با لطف خدا و تلاش مردم امیدواریم شرایط بهتر ‌شود.

در کاپ قبلی یعنی کاپ ۲۸ که در کشور امارات برگزار ‌شد، صحبت بر سر کربن صفر و متان صفر بود. بحث اصلی این بود که تا سال ۲۰۳۰ بتوانیم سوخت‌های فسیلی را به صفر برسانیم درحالی‌که سوخت‌های فسیلی و نفت و گاز در کشورهای حوزه ما حرف اول را می‌زند. امارات این را پذیرفت و بعد دیدیم که در زمینه سوخت‌های پاک سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در کشور ما همچنان بحث بر سر این است که خیلی نباید این موضوع را بپذیریم چرا که مشتری نفت را از دست می‌دهیم. به نظر می‌رسد در ایران آمادگی حضور در اجلاس‌ها وجود دارد و مذاکره‌کننده‌های خوبی داریم اما فعالیت داخلی‌مان برای پذیرش این مسائل کم است، به ویژه در بحث انرژی‌های پاک. با این شرایط چقدر این توانایی وجود دارد که با دنیا هماهنگ شویم؟
به نکته مهمی اشاره کردید. حتی در سند پاریس که نسخه پشتیبان تمام کاپ‌ها است چنین تعهدی برای حذف سوخت‌های فسیلی وجود ندارد. کما اینکه می‌بینید سرمایه‌گذاری برای خط انتقال گاز به اروپا وجود دارد. سرمایه‌گذاری برای بسیاری از فرایندهای پالایشگاه‌ها هنوز ادامه دارد و بر روی آن کار می‌شود. سوخت‌های فسیلی به این سرعت هم حذف‌شدنی نیست، مسئله اصلی بحث کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای است. ما در کشورمان قبل از حذف سوخت فسیلی، باید اول جمع‌آوری فلرها را انجام دهیم که منجربه ازدست‌رفتن منابع عظیمی از گاز و انرژی و باعث ایجاد آلودگی بسیار و گازهای گلخانه‌ای می‌شود. اول ما باید بهینه‌سازی مصرف را انجام دهیم که بخش زیادی از ناترازی در این قسمت حل می‌شود.

ما نیازمند سرمایه‌گذاری و رفع تحریم‌ها هستیم. اگر بتوانیم گام‌های خوبی در این زمینه برداریم ناترازی انرژی حل خواهد شد. تنها گزینه‌ای که روی میز دولت است تنها راه کوتاه مدتی که برای رفع ناترازی انرژی داریم که بخش‌های غیردولتی مانند دانشگاه‌ها بر روی آن بررسی کرده‌اند و توافق دارند سرمایه‌گذاری بر روی انرژی خورشیدی است. این سرمایه‌گذاری یک ساله جواب می‌دهد و مسیر بعدی بهینه‌سازی است. از جمله؛ اصلاح نیروگاه‌ها از نظر بهره‌وری انرژی و هوشمندسازی موتورخانه‌های منازل. همه این اقدامات و طرح‌ها در دولت یازدهم انجام شد و متاسفانه شرایط سیاسی در سه سال گذشته تغییر کرد و بسیاری از موضوعات از دستور کار خارج شد. اما این دو سرمایه‌گذاری همین امروز هم اگر اتفاق بیفتد بخشی از ناترازی جبران خواهد شد. بخش دیگر هم بحث قیمتی است که شکی نیست نظام یارانه‌ای و دخالت دولت در قیمت‌گذاری شرایطی به وجود آورده که موجب این ناترازی شده.

ما متاسفانه ۱۰ سال عقب افتادیم فقط به دلیل یک بازی سیاسی. ما می‌توانستیم ۱۰ سال پیش در این مسیر پیش برویم و هیچ مشکلی نداشتیم. گاهی می‌گویند چرا مسئولان به فلان مسئله فکر نمی‌کنند؟ چرا برای فلان موضوع راه‌حل ندارند؟ در حالی که فکر شده، راه‌‌حل وجود داشته و در دستور کار دولت بوده اما برخوردهای سیاسی مانع شده است به نتیجه نرسد، قانون نشود و جلو نرود. در کنار این پیگیری خیلی جدی داشتند که ناترازی و قطع شدن برق را به من نسبت می‌دادند و می‌گفتند خانم ابتکار توافق پاریس را امضا کرده و نیروگاه‌ها توسعه نیافته. در حالی که نیروگاه‌ها به دلیل تحریم‌ها محدودیت شدید داشتند و تحریم‌ها را هم مخالفان داخلی برجام در کنار مسائل بین‌المللی رقم زدند. امروز حتی مشخص شده ماینرها چه کرده‌اند. هر روز یک داستان درمی‌آید. به این در انگلیسی می‌گویند false flag و در فارسی آدرس غلط دادن.