خرداد امسال و در پی انتشار خبرهایی از مشکلات متعدد تولید زعفران در کشور و ذکر این موضوع از سوی زعفران‌کاران به‌ویژه در خراسان‌شمالی مبنی‌بر کاهش تمایل به کشت زعفران، روابط‌عمومی وزارت جهادکشاورزی اطلاعیه‌ای منتشر کرد که در آن، خبر از احتمال افزایش کشت این محصول می‌داد که به‌نوعی برند کشاورزی ایران در جهان است. در این اطلاعیه آمده بود: «یکی از محصولاتی که کشورمان ایران در حال حاضر رتبه اول تولید و صادرات را با فاصله زیاد از کشورهای رقیب دارد، گیاه زعفران است که در حال حاضر بیش از ۱۲۳ هزار هکتار زعفران‌کاری در کشور وجود دارد و سالانه در شرایط مساعد و در صورت عدم وجود عوامل غیرمترقبه طبیعی بین ۴۰۰-۵۰۰ تن زعفران تولید می‌شود. طی سال‌های اخیر بیشتر سطوح زیرکشت این محصول به‌صورت مکانیزه درآمده است و فرایند جدا کردن کلاله و خشک کردن آن با انواع روش‌ها نیز کاملاً مکانیزه شده است و در این راه کشور ایران در طول زنجیره ارزش زعفران چه از نظر علمی و چه از نظر کاربردی در رتبه اول دنیا قرار دارد.»

نسخه اسپانیایی
زعفران‌کاران اما امیدی که وزارت جهادکشاورزی از آن صحبت می‌کنند را ندارند. این‌بار یک عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی هم مشکل مزمن دیگری در این محصول را دوباره به میان آورد: «عمده‌ترین مشکل حوزه زعفران، بحث قاچاق است و هرچه نقش دولت در حوزه ساماندهی بازار زعفران کاهش یافته، نقش دلالان در این حوزه بسیار پررنگ‌تر شده است. به‌واسطه همین فعالیت دلالان زعفران ایران به اسم اسپانیا در دنیا فروخته می‌شود.»

«هادی محمدپور» ۲۳ مهر در صحن مجلس اعلام کرد: «یکی از محصولات استراتژیک و بسیار مهم شرق کشور، زعفران است که ریشه در قدمت تاریخ و تمدن این منطقه دارد، ولی متأسفانه محصول کشاورز توسط دلالان با قیمت‌های بسیار پایین خریداری و به‌صورت قاچاق از کشور خارج و از کشورهایی مثل افغانستان صادر می‌شود. متأسفانه دولت هنوز نتوانسته نرخ ثابتی را برای پیش‌خرید زعفران مشخص کند و ورود ضعیفی به این مسئله داشته است. بنابراین، بسیاری از کشاورزان سنتی تاوان سوءمدیریت‌ها را پس می‌دهند. پیشنهاد من این است دولت خصوصاً وزیر جهاد کشاورزی همانطور که در بحث گندم و چای سرمایه‌گذاری می‌کنند، به زعفران هم به‌عنوان یک کالای استراتژیک و البته دارویی توجه داشته باشند.»
او تأکید کرده است که ایران بازار خوبی در دنیا برای صادرات زعفران دارد. بنابراین، نباید زعفران خراسان به‌عنوان زعفران اسپانیا بین کشورهای دنیا مبادله شود: «قیمتی که دولت زعفران را از کشاورز می‌خرد بسیار پایین است. ما در حوزه فروش زعفران با مشکل تحریم و ارز مواجه نیستیم و می‌توانیم با مدیریت خوب، زعفران را به کشورها صادر کنیم. بنابراین، عمده‌ترین مشکل، بحث قاچاق است و هرچه نقش دولت در حوزه ساماندهی بازار زعفران کاهش یافته، نقش دلالان در این حوزه بسیار زیاد شده است.»

مشکلات بیشتر است
اما زعفران‌کاران خودشان فکر می‌کنند مشکلاتش بسیار بیش از این حرف‌هاست. «محمد صالح» از زعفران‌کاران گناباد است که می‌گوید چاره‌ای جز پیش‌فروش زعفران به پیش‌خر (دلال) ندارد: «خودم بیاورم بازار هم مگر چقدر می‌توانم بفروشم. بروید بازار مشهد ببینید بهترین زعفران خراسان را چطور فله و با چه قیمتی می‌فروشند؟ دولت می‌گوید پیش‌خرید می‌کند، اما مگر قیمت پیش‌خرید دولت چقدر است؟ کار مزرعه هم سخت است و هم یک زمان حساس برداشت دارد. برای همین تعداد کارگر زعفران‌چینی بالا و قیمتش هم بالاست. اما وقت برداشت با زن و بچه می‌رویم برداشت که کمی بصرفد. همه ایران فکر می‌کنند که زعفران‌کاران ثروتمند هستند، اما این‌طور نیست. سود زعفران برای دلال و صادرکننده است، نه ما.»

به‌ تعاونی برگردیم
«عیسی زیادتی» از زعفران‌کاران استان گلستان است که کارشناس کشاورزی نیز است. گلستان نزدیک به ۱۰ سال است که با شروع در روستای وامنان، کشت زعفران را آزموده و به‌نظر می‌رسد به نتایج موفقیت‌آمیزی هم دست پیدا کرده است. بااین‌حال، خبری از یک برند زعفران گلستانی در بازارهای بین‌المللی نیست. زیادتی در مورد وضعیت کشت زعفران در کشور می‌گوید: «زعفران ایران یک برند کشاورزی است و تقریباً به جرئت می‌توانیم این ادعا را مطرح کنیم که هر کجای دنیا نام زعفران بیاید ایران را می‌شناسند؛ اما سهم ایران در حد چند صدمیلیون دلار از چندمیلیارد دلار گردش مالی زعفران در دنیا است. ما این محصول را به‌عنوان محصولی خوراکی می‌شناسیم، حال اینکه بیشترین بخش از گردش مالی زعفران در حوزه دارو و لوازم آرایش بهداشتی است و برخی کشورها با ورود به این حوزه در جهان توانسته‌اند چندین برابر سهم بازار را نسبت به ایران داشته باشند.»

این گفته‌ها درحالی مطرح می‌شود که ایران تولیدکننده بیش از ۸۵ درصد از زعفران دنیا است: «محصولات بسیاری از زعفران در دنیا تولید می‌شود که عمده مصرفشان هم در داروها و مکمل‌های غذایی است. اما در ایران فقط این محصول تولید می‌شود و ایده‌ای برای بعد آن وجود ندارد. البته تلاش‌های محدودی هم در ایران انجام شد که به‌دلایل بسیاری موفق نبوده است. این را هم باید اضافه کنیم که اساساً یکی از مهمترین چالش‌های بخش کشاورزی ایران، همین نبود زنجیره ارزش است. تقریباً جز مقوله گندم که تا حدودی یک زنجیره کامل را دنبال می‌کند، زنجیره ارزش در همه محصولات کشاورزی در همان زنجیره‌های اولیه قطع می‌شود. با وجود توسعه صنایع تبدیلی ما هنوز در این بخش ظرفیت بزرگ مغفول‌مانده داریم.»

او توضیح می‌دهد: «مشکل فقط هم این نیست. در یک مثال دیگر وقتی شورای رقابت‌گذاری، قیمت پایه زعفران را ۲۱ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان تعیین می‌کند و هم‌زمان این محصول دارد در محدوده ۲۳ میلیون تومان خریدو‌فروش می‌شود. آن‌هم به‌صورت فله. این‌همه تبلیغ بر شرکت‌های دانش‌بنیان می‌شود، اما تمرکزی در این بخش‌ها نیست. فراموش نکنیم دانش کشت زعفران در کشور از سوی فائو به ثبت جهانی رسیده است. این خودش یک برندسازی ایده‌آل است، اما ما از آن استفاده نمی‌کنیم.»

آنچه این کارشناس می‌گوید به‌نظر می‌رسد قابل تعمیم به بسیاری محصولات کشاورزی ایران است. او فکر می‌کند یکی از روش‌های رفع این مشکل بازگشت به نظام تعاونی‌ است: «تعاونی می‌تواند تله خرده‌مالکی را از میان بردارد. یعنی سرمایه‌های کم تجمیع شود و حتی امکان برندسازی و صادرات را ایجاد کند. کشاورزی بر اراضی خرد نه‌تنها سودآور نیست بلکه زیانبار هم هست. نظام تعاونی برنامه‌ریزی بر یک محدوده کوچک را تبدیل به یک زنجیره بزرگ می‌کند که صرفه سرمایه‌گذاری دارد. متأسفانه طی سالیان اخیر نظام تعاونی ایران دچار مشکلات بزرگی شد و تقریباً بسیاری از تعاونی‌های فعال در بخش کشاورزی هم از بین رفتند، یا تقریباً غیرفعال شدند. در مورد محصول زعفران من فکر می‌کنم، اثربخش‌ترین راه در حال حاضر بازگشت به ایده تعاونی‌ است.»