صنعت مد بعد از نفت دومین صنعت آلاینده جهان است. صنعت مد و فشن بااستفاده از منابع‌ طبیعی تولید می‌شود و مقادیر سرسام‌آور آب، مواد شیمیایی، سوخت‌های فسیلی را مصرف می‌کند که نتیجه‌ آن فرسایش زمین و کاهش تنوع گونه‌های زیستی و تولید سالانه ۹.۱ میلیارد تن زباله در سراسر دنیاست.

شاید برایتان جالب باشد که بدانید ۱۰ درصد گازهای گلخانه‌ای منتشرشده در سراسر جهان متعلق به کارخانه‌های تولید پوشاک و صنعت مد و فشن است. حتماً می‌پرسید چطور امکان دارد؟ جواب این است که الیاف مصنوعی استفاده‌شده در پارچه‌ لباس‌های فست‌فشن، مانند پلی‌استر و نایلون، از نفت و سوخت‌های فسیلی مشتق شده‌اند و فرآیند تولید آنها باعث انتشار گازهای گلخانه‌ای و افزایش گرمایش زمین می‌شود. شاید باور نکنید اما واقعیت اینست که به‌منظور تولید یک تیشرت ساده حدود ۷۰۰ گالن آب مصرف می‌شود. این مقدار، میزان آبی است که یک فرد در طول ۳۰ سال می‌تواند بنوشد. تصور کنید از هر ۱۰نفر یک نفر سالانه ۱۰ تیشرت بی‌کیفیت را که در حراج یک برند فست‌فشن خریداری کرده است، دور بیندازید! نتیجه فاجعه‌بار خواهد بود.

از طرفی سالانه دو هزار و ۵۰۰ میلیون لباس به‌صورت زباله دفن می‌شود که برای تولید آنها دو هزار و ۷۰۰ میلیون لیتر آب مصرف می‌شود. متأسفانه تنها ۱۵ درصد این لباس‌ها بازیافت می‌شوند و ۸۵ درصد آنها نابود می‌شود و این معنی‌ای، جز هدررفت پول و منابع، ندارد. از طرف دیگر، تجزیه‌ناپذیر بودن این لباسها باعث می‌شود چرخه بازگشت به طبیعت آنها بیش از ۲۰۰ سال طول بکشد و اینجاست که تصور تجزیه‌پذیری بیش از ۸۵ درصد لباس‌های کل دنیا در دو سده آینده بسیار سخت است. این درحالی‌است که به‌طور میانگین هر لباس فقط چهار بار پوشیده می‌شود و بدتر اینکه ما امروزه دو برابر بیشتر از ۱۵ سال قبل لباس می‌خریم.

نگرانی محیط‌زیست از گسترش فست‌فشن

صنعت پوشاک یک زنجیره بسیار پیچیده و گسترده دارد و فرایندهای زیادی در تولید محصولات پوشاک به‌کار می‌رود. افراد بسیاری در این زنجیره تأمین طولانی برای تولید محصولات پوشاک نقش مهمی ایفا می‌کنند و همین موضوع باعث شده بخش صنایع نساجی و پوشاک به‌شدت درگیر مسائل زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی شود.

با وقوع انقلاب صنعتی در قرون هجدهم و نوزدهم میلادی، تولید انبوه لباس و بکارگیری الیاف مصنوعی، مانند نایلون و پلی‌استر، در صنعت فشن آغاز شد. ظهور فست‌فشن، تولید لباس‌های ارزان و بی‌کیفیت، ترویج فرهنگ مصرف‌گرایی و تولید ضایعات از نتایج ناآگاهی مردم نسبت به تغییرات ماشینی آن زمان بود. در دهه‌‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی افراد زیادی سعی کردند با افزایش آگاهی عمومی درباره‌ تأثیرات زیست‌محیطی صنعت فشن، مفهوم مد پایدار را در میان مردم ترویج دهند. برای مثال فعالان جنبش اجتماعی هیپی (hippie)‌ تلاش کردند با فروش و استفاده از آیتم‌های پوشیدنی محلی،‌ دست‌ساز و فاقد مواد شیمیایی با انقلاب ماشینی و تأثیرات آن مبارزه‌ کنند. همین امر باعث به‌وجود آمدن سازمان‌های محیط‌زیستی زیادی چون صلح سبز (Greenpeace) و دوستان زمین (Friends of the Earth) شد که در جهت حفاظت محیط‌زیست و ترویج مسئولیت‌های اجتماعی انسان در برابر آن فعالیت می‌کنند.

در اواخر قرن ۲۱ مصرف‌کنندگان درباره‌ تأثیرات صنعت فشن بر محیط‌زیست آگاهی بیشتری پیدا کردند. همان زمان بود که مد پایدار بر سر زبان‌ها افتاد و انقلاب تازه‌ای درتولید البسه به‌پا کرد. مد پایدار یا همان طراحی و تولید پوشاک، لباس، اکسسوری و هر چیز دیگری مربوط به این حوزه که برپایه مبنای اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی انجام شود. این مد در مقابل مد سریع و فست مد قرار گرفت تا به‌جای تشویق مردم به خرید لباس و پوشاک بی‌کیفیت از خرده‌فروشانی که فقط به‌دنبال کسب سود هستند، مردم به استفاده از این مد و البسه باکیفیت تشویق شوند.

ظهور مد پایدار

مد پایدار از سال ۱۹۶۲ پس از انتشار کتاب بهار خاموش راشل کارسون به جهانیان معرفی شد. انتشار این کتاب آغاز روند تفکر به‌سمت پایداری به‌ویژه تعامل بین عناصر اساسی پایداری است. مفهوم مد پایدار در این دوره مقبولیت گسترده‌تری پیدا کرد و بسیاری از برندهای تولید‌کننده‌ لباس مانند (H&M و پاتاگونیا (Patagonia) شروع به استفاده از الیاف بازیافتی در فرایند تولید خود کردند. علاوه‌براین، ظهور رسانه‌های اجتماعی نیز در ترویج مفهوم مد پایدار نقش زیادی داشت و باعث شد مصرف‌کنندگان بیشتر از تأثیر رفتار‌های خود در هنگام خرید باخبر شوند.

محبوبیت پیدا کردن آیتم‌های پوشیدنی دوخته‌شده برپایه‌ مد پایدار، باعث تولید پارچه‌ تنسل (Tencel) یا لی کاغذی شد که نوعی فیبر سلولزی ساخته‌شده با فناوری نانو است. علاوه‌براین، ترویج استفاده از لباس‌های دست دوم و وینتیج به جدی‌تر گرفته شدن مد پایدار کمک زیادی کرد.

بعدها پیشرفت‌های زیادی در زمینه پایداری به‌وجود آمد و امروزه پیشرفت‌ها در این حوزه هر روز ادامه دارد تا جایی که تعریف مشهوری در گزارش کمیسیون جهانی محیطزیست و توسعه با عنوان آینده مشترک ما آمده که عبارت است از توسعه‌ای که نیازهای نسل حال حاضر را برآورده می‌کند، بدون اینکه از توانایی نسل‌های آینده بکاهد.

مفهوم اصل پایداری بین متخصصان مختلف زمانی که آنها پایداری را تعریف می‌کنند، متفاوت است. محققان محیط‌زیست پایداری را با تمرکز اصلی بر محیط‌زیست تعریف می‌کنند و اقتصاددانان تمرکز خود را به بخش اقتصادی و غیره انتقال می‌دهند. بااین‌حال، هر سیستم سه بعد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی دارد و تمام این سه مورد باید در توسعه پایدار مد نظر قرار گیرد.

طراحی لباس سازگار با محیط‌زیست

«ندا سرمه» مدیرعامل مؤسسه طراحان سبز و مشاور ارشد اتحادیه صنایع بازیافت ایران است. او دکترای حوزه مدیریت و عضو کمیسیون توسعه پایدار، محیط‌زیست، آب و انرژی اتاق بازرگانی تهران است. او که مدرس و پژوهشگر مد و محیط‌زیست است، در گفت‌وگو با «پیام ما»، طراحی پایدار را عاملی برای استفاده طولانی‌مدت و کاهش هدررفت مواد و محصولات می‌داند. «طراحی پایدار به گرایشی اشاره دارد که در آن ملاحظات زیست‌محیطی و اهمیت منابع‌طبیعی در روند طراحی لباس مورد توجه قرار می‌گیرند. یک طراح مد و لباس باید با انجام تحقیق و بررسی‌های لازم موادی را انتخاب کند که امکان بازیافت و استفاده مجدد آنها وجود داشته باشد یا اینکه بعد از مدتی کوتاه در طبیعت بازتولید شوند. همچنین، دوزندگان پوشاک نیز در کاهش ضایعات پارچه در مرحله دوخت نقش مهمی دارند.»

یکی از وظایف مهم استفاده از فناوری‌های مد پایدار، حل مسئله و فراهم کردن راهکارهای خلاقانه از طریق طراحی محصول و خدمات است. سرمه دراین‌باره می‌گوید: «باتوجه‌به اینکه مصرف بی‌رویه منابع طبیعی سیاره زمین را با مشکلات جدی مواجه کرده است، طراحان وظیفه مهمی در قبال یافتن راه‌حل این مشکل و جایگزین کردن وسایل قدیمی با نمونه‌های پایدار دارند. محصولاتی که استفاده از آنها مصرف کمتر و کاهش هدررفت منابع را در پی داشته باشد. پایداری به‌سرعت در حال تبدیل شدن به یک مسئله مهم برای طراحان و جامعه به‌عنوان یک کل شده است. البته که بار این مسئولیت فقط برعهده طراحان نیست و صنعتگران نیز سهم زیادی در جهت پیشبرد دنیا به‌سمت صنعت پایدارتر دارند.»

در انتها می‌توان گفت طراحی برای پایداری نه‌تنها نیازمند بازنگری مجدد در عادت‌ها، روش‌های زندگی و اعمال ما است بلکه نیازمند بازنگری در شیوه‌ای است که ما درباره آن فکر می‌کنیم. طراحی نقشی مرکزی در شکل دادن به یک تمدن پایدار بازی می‌کند و طراحان با دنیای ممکن و با نظرات در مورد آنچه بخش‌ها و کل محیط‌زیست انسان باید باشد، مواجه هستند. در این راستا انتظار می‌رود که آموزش اصول توسعه پایدار به طراحان پارچه و پوشاک بتواند نقش مهمی در تحقق توسعه پایدار در کشور داشته باشد.