|پیام‌ما| صدور مجوز استفاده حداکثری از مازوت در روزهایی اخیر خبری بود که ورود به فصل سرد سال را از حالا سیاه کرد. روزهای سرد سال که چندین و چند سال است به دلیل استفاده از مازوت در نیروگاه‌های کشور سیاه شده، امسال بر اساس خبرهای رسیده قرار است، سخت‌تر باشد. هرچند مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی این خبر را تکذیب کرده و گفته این اتفاق نخواهد افتاد اما در سال‌های گذشته هم شاهد چنین تکذیبه‌هایی بوده‌ایم.

سال گذشته که کرونا هم گریبان کشور را گرفته بود، عیسی کلانتری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست – نسبت به همزمانی آلودگی هوا و ویروس کرونا هشدار داد و تاکید کرده بود که افزایش غلظت ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون می‌تواند تا ۸ درصد تلفات کرونایی را بیشتر کند. به‌دنبال آن سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرد که در راستای کنترل و مدیریت آلودگی هوا در شش ماهه دوم امسال هفت پیشنهاد را به ستاد ملی کرونا فرستاده است که در صورت تصویب این ستاد لازم‌الاجرا می‌شود. این موارد آنطور که باید و شاید اجرایی نشد و در نهایت هم سازمان محیط زیست مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها و صنایع در تهران را تایید کرد. معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست هم در دی ماه سال گذشته با اشاره به اینکه با مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها در اراک برخورد شده است گفت درباره مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها، نامه‌ای به دادستانی تهران ارسال شده است. یک روز بعد از آن بود که رضا خشنودی، معاون دادستان کل کشور با اعلام آنکه درباره استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها بخشنامه‌ای صادر نشده گفت: «سازمان حفاظت محیط زیست متولی اصلی رصد آلاینده‌ها است و بخش‌های حفاظتی آن نیز به عنوان ضابط دادگستری در این رابطه وظایف و مسئولیت‌هایی را علاوه بر وظایف سازمانی و اخلاق حرفه‌ای خود، بر عهده دارند.»
سال 99 با وجود ممنوعیت‌های مختلف برای سوزاندن مازوت در اطراف برخی از کلان‌شهرها اما مانع عمده‌ای برای مازوت‌سوزی وجود نداشت و بسیاری از نیروگاه‌ها مازوت سوزاندند. حالا در سالی که همچنان کرونا در سراسر کشور شایع است و در عین حال رفت و آمدها به نسبت پارسال بیشتر شده، خبر افزایش مازوت‌سوزی آمده. این در حالی است که به گفته مهدی میرزایی‌قمی، رئیس مرکز هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، به صورت میانگین در سطح نیروگاه‌های کل کشور ۲۰ درصد آنها از سوخت مازوت استفاده می‌کنند و «نیروگاه‌ها و صنایع سنگین اصلا نباید از سوخت مازوت استفاده کنند، اما گاهی اوقات کمبود سوخت و افت فشار گاز باعث می‌شود تا سوخت مضر مازوت را جایگزین گاز کنند تا تولید برق کشور متوقف نشود.»
روزهای آلوده در سال‌های قبل بیشتر بود
از چند سال قبل بود که «مازوت‌سوزی» به ادبیات روزهای زمستان مردم اضافه شد. پیش از این هم برای سال‌های متمادی مازوت سوزانده می‌شد اما کمتر کسی می‌دانست سیاهی روزهای زمستان که در سال‌های قبل حتی بیشتر از حالا بود به چه دلیل است. از چند سال قبل اما توجه به سوزاندن مازوت برای تامین سوخت نیروگاه‌ها بالا رفت و آنطور که بهزاد اشجعی، کارشناس آلودگی هوا به «پیام‌‌ما» می‌گوید، این آگاهی مردم یکی از نقاط عطف مهم در سال‌های اخیر بوده است. «مازوت سوزی در سال‌های گذشته بسیار بیشتر بود و در سال‌های اخیر این پدیده در حدود نصف کاهش پیدا کرده است، اما در عین توجهات افکار عمومی نسبت به این قضیه خیلی بیشتر شده. آلودگی هوا هم همینطور، در اوایل دهه 90، زمستان‌ها در کلان‌شهرها در حدود۱۱۰ تا 120 روز آلوده داشت ولی افکار عمومی در آن زمان خیلی به آلودگی هوا توجه نمی‌کرد و مطالبه‌گری نمی‌کرد. اما در سال‌های اخیر این روزهای آلوده به 70 تا 80 روز رسیده است که ۶۰ روز آن مربوط به زمستان است. یعنی عملا آلودگی هوای زمستان نسبت به ۱۰ سال پیش نصف شده هرچند با وجود کم شدن این میزان آلودگی توجه همگانی بالاست و این نشانه خوبی است. در گذشته روزی آرزوی این را داشتیم که تا این حد سطح مطالبه‌گری و دانش مردم نسبت به آلودگی هوا افزایش پیدا کند. با شرایط امروز می‌توان به کاهش روزهای آلوده در سال های آینده امیدوار بود.»
او همچنین می‌گوید کمبود سوخت جایگزین مانند گازوئیل و گاز طبیعی اصلی‌ترین دلیلی بوده که مازوت برای تامین سوخت نیروگاه‌های برق به این چرخه وارد شود. اشجعی توضیح می‌دهد: «هرچند برخی می‌گویند دلیل استفاده از مازوت صرفا کمبود سوخت مناسب نیست. بلکه مازوت در انبارها انباشته شده و لازم است به نحوی استفاده شود. اما برای این هم راهکاری وجود دارد و آن هم این است که شرکت‌های دانش‌بنیان وارد کار شوند و با استفاده از روش‌های علمی نوین این مازوت‌های اضافی را به کالاهای مختلف بدل کنند.»
استفاده از مازوت اگرچه در بسیاری از کشورها مورد استفاده بوده اما کشورهای پیشرفته در طول سالیان متمادی و با اصلاح شیوه الگوی مصرف توانسته‌اند از شر استفاده از مازوت خلاص شوند و میان تولید و مصرف انرژی برق تعادلی ایجاد کنند که نیازمند استفاده از مازوت نباشند. حالا اشجعی می‌گوید رسیدن به چنین وضعیتی نیازمند فرهنگ سازی و کار طولانی مدت است و نمی‌توان به سرعت به نتیجه رسید و در نتیجه برای گذر از شرایط حادی که پیش رو داریم باید به اقدامات سریع متوسل شویم. «یکی از این اقدامات بحث اصلاح توزیع انرژی است. به این معنا که اگر از قبل بدانیم چقدر سوخت کم داریم و در چه مقاطعی از سال اتفاق می‌افتد، می‌توانیم توزیع سوخت نیروگاه‌ها را مدیریت کنیم تا نیروگاه‌هایی که مازوت می‌سوزانند دور از کلان‌شهرها باشند و به نیروگاه‌های نزدیک کلان‌شهرها سوخت مناسب برسانیم.»
او اضافه می‌کند رساندن سوخت باکیفیت به نیروگاه‌های اطراف کلان‌شهرها یکی از راهکارهای مناسب است و راه حل دیگر هم استانداردسازی مازوت است: «اگر مجبور باشیم به هر نحوی مازوت بسوزانیم، حداقل باید مازوت را گوگردزدایی کنیم و با استانداردسازی مازوت تا حد زیادی آلودگی آن را کاهش دهیم.»
از سوی دیگر اشجعی تاکید می‌کند که باید اصلاح الگوی مصرف را در دست گرفت و در فکر راهکارهای طولانی مدت و عمیق بود. راهکارهایی که بتواند راندمان نیروگاه‌ها را افزایش دهد و آنها به سوخت اضافی احتیاج نداشته باشند. او توضیح می‌دهد: «وزارت نفت و وزارت نیرو باید برای راهکارهای کوتاه و بلندمدت برنامه‌ریزی کنند و بدون برنامه‌ریزی نمی‌توان از پس چنین معضلی برآمد. این در حالی است که سازمان محیط زیست هم قدرت اجرایی ندارد و چارچوب اختیاراتش اندک است و نهایت قدرت سازمان این است که گزارش کم کاری دستگاه‌های دیگر را به دولت می‌دهد. نمی‌توان برای همچین وظیفه مهمی اختیارت در این حد کم باشد.»
او همچنین می‌گوید یکی دیگر از دلایل اجرایی نشدن قانون هوای پاک بحث پیش‌بینی نشدن منابع مالی است و اگر وظیفه‌ای به سازمانی داده شده اما برای تامین مالی‌اش پیش‌بینی دقیقی انجام نگرفته نبود.
همچنین هماهنگی میان ارگان‌های مختلف و اختلاف‌های موجود میان برخی دستگاه‌ها هم از جمله دیگر دلایل اجرایی نشدن این قانون است. «مدیرانی که در این وظایف سهم دارند و باید برایش کاری انجام دهند، آلودگی هوا در الویتشان نیست و در نتیجه منابع را در جای دیگر خرج می‌کنند و عملکرد سلیقه‌ای مدیران هم در این زمینه بی‌تاثیر نبوده. البته خود قانون هم ایراداتی دارد که باعث کندی اجرایش می‌شود و برای اصلاح مفاد قانون نیز باید اقدامی صورت پذیرد.»