در میانه اقیانوس اطلس و در مسیر جنوبگان، سفر یکی از مدرن‌ترین کشتی‌های گردشگری جهان با رخدادی غیرمنتظره روبه‌رو شد. کشتی هلندی «MV Hondius» که برای سفر در آب‌های قطبی ساخته شده، این بار نه با طوفان و برخورد با تپه‌های یخی، بلکه با ویروسی درگیر شد که سال‌هاست در میان جوندگان وجود دارد و حالا دوباره توجه‌ها را به بیماری‌های مشترک انسان و حیوان جلب کرده است.

بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت تا اوایل مه ۲۰۲۶، هشت مورد ابتلا مرتبط با این کشتی شناسایی شده است که پنج مورد از آنها با آزمایش تأیید شده و سه نفر جان خود را ازدست‌داده‌اند. عامل این بیماری، ویروس آند از خانواده هانتاویروس‌ها اعلام شده؛ سویه‌ای نادر که برخلاف بیشتر انواع هانتاویروس، در مواردی محدود قابلیت انتقال از انسان به انسان دارد.

MV Hondius در اول آوریل ۲۰۲۶ «بندر اوسوآیا» در جنوبی‌ترین نقطه آرژانتین را ترک کرد؛ شهری که به «پایان جهان» شهرت دارد. مقصد این سفر، جنوبگان، جزایر فالکلند و جورجیای جنوبی بود؛ مسیرهایی که هر سال گردشگران زیادی را جذب می‌کنند. در این سفر، ۱۴۷ مسافر و خدمه از بیش از ۲۰ کشور حضور داشتند.

چند روز پس از آغاز سفر، نخستین علائم بیماری ظاهر شد: تب، درد عضلانی، سردرد و تهوع. اما در بعضی از بیماران، وضعیت خیلی زود وخیم شد و به تنگی نفس، سرفه خشک و نارسایی ریوی رسید. نخستین قربانی، مردی ۷۰ساله اهل هلند بود که در میانه سفر جان باخت. همسر او نیز چند روز بعد در بیمارستانی در ژوهانسبورگ جان خود را از دست داد. سومین قربانی هم یک مسافر آلمانی بود.

پس از انتشار خبر، سازمان جهانی بهداشت ردیابی مسافران و بررسی زنجیره انتقال را آغاز کرد. کارشناسان می‌گویند این اتفاق نشانه آغاز یک همه‌گیری تازه نیست، اما می‌تواند هشداری جدی درباره افزایش خطر بیماری‌های مشترک انسان و حیوان در عصر سفرهای جهانی باشد.

هانتاویروس چیست؟

ویروس‌ها همیشه بخشی از جهان ما بوده‌اند، اما آنچه در دهه‌های اخیر تغییر کرده، فاصله فزاینده انسان با طبیعت است. جنگل‌زدایی، توسعه شهری، تغییر اقلیم و ورود انسان به زیستگاه‌های حیات‌وحش، بیماری‌هایی را که روزگاری محدود به حیوانات بودند، به آستانه زندگی انسانی رسانده است. هانتاویروس یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این روند است؛ ویروسی منتقل‌شونده از جوندگان که می‌تواند طیفی از بیماری‌های شدید تنفسی و کلیوی ایجاد کند.
هانتاویروس‌ها گروهی از ویروس‌های RNA هستند که مخزن اصلی آن‌ها جوندگان‌اند. موش‌ها معمولاً بدون اینکه بیمار شوند ویروس را در بدن حمل و آن را از طریق ادرار، بزاق و مدفوع دفع می‌کنند. اما انسان‌ها زمانی مبتلا می‌شوند که ذرات آلوده در هوا پخش و از راه تنفس وارد بدن شوند؛ حادثه‌ای که بیشتر در انبارها، سوله‌ها، خانه‌های خالی یا محیط‌های کمپینگ رخ می‌دهد.

شاید برایتان جالب باشد که ریشه نام این ویروس به «رودخانه هانتان» در کره جنوبی بازمی‌گردد؛ جایی که در جریان جنگ کره در دهه ۱۹۵۰ هزاران سرباز به بیماری ناشناخته‌ای با تب شدید و نارسایی کلیه مبتلا شدند. سال‌ها بعد مشخص شد عامل این بیماری، همان ویروسی است که از جوندگان منطقه منتقل می‌شود. اما هانتاویروس‌ها امروز محدود به یک منطقه خاص نیستند. مبتلایان در کشورهای متعددی از جمله آمریکا، کانادا، آرژانتین، شیلی، برزیل، پاناما، چین، روسیه، کره جنوبی، آلمان، سوئد و فنلاند گزارش شده‌اند.

به طور مثال، در آسیا و اروپا گونه‌ای از این ویروس وجود دارد که بیشتر کلیه را درگیر کرده و بیماری تب خونریزی‌دهنده با سندرم کلیوی ایجاد می‌کنند. در قاره آمریکا نیز نوعی شایع شده که عمدتاً ریه را هدف قرار می‌دهند و می‌توانند سندرم ریوی هانتاویروس ایجاد کنند؛ بیماری‌ای با مرگ‌ومیر ۲۰ تا ۴۰ درصد و در برخی شیوع‌ها حتی تا ۵۰ درصد.

چین همچنان بیشترین تعداد موارد سالانه را ثبت می‌کند و برای برخی گونه‌ها واکسن بومی توسعه داده است. در اروپا نیز کشورهایی مانند آلمان و فنلاند هر سال با موج‌های فصلی بیماری روبه‌رو می‌شوند؛ به‌ویژه در سال‌هایی که جمعیت جوندگان افزایش می‌یابد. طبق داده‌های WHO، کشورهای قاره آمریکا در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۲۰ مورد ابتلا و ده‌ها مرگ ناشی از هانتاویروس ثبت کرده‌اند؛ درحالی‌که اروپا در سال ۲۰۲۳ بیش از ۱۸۰۰ مورد گزارش کرده بود.
اهمیت هانتاویروس تنها به ویژگی‌های پزشکی آن محدود نمی‌شود. بسیاری از دانشمندان باور دارند که افزایش شیوع بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان با بحران محیط‌زیست و برهم‌خوردن تعادل انسان و طبیعت ارتباط مستقیم دارد. تغییر الگوهای بارندگی، افزایش دما و تخریب جنگل‌ها نه‌تنها جمعیت جوندگان ناقل را بیشتر می‌کند، بلکه تماس میان انسان و این حیوانات را نیز افزایش می‌دهد.

این واقعیت یادآور نکته‌ای کلیدی است: تهدیدهای سلامت آینده، غالباً بیش از آنکه از دل آزمایشگاه‌ها پدید آیند، محصول تغییرات عمیق زیست‌محیطی و فشار انسان بر اکوسیستم‌ها هستند؛ موضوعی که نمونه‌های آن را پیش‌تر در بیماری‌هایی مانند «کووید-۱۹»، «ابولا» و اکنون هانتاویروس دیده‌ایم.

چگونه ویروس به کشتی رسید؟

اما شاید برای بسیاری این سؤال مطرح شود که ویروس چطور به یک کشتی گردشگری رسیده است؟ کارشناسان بر این باورند که تعدادی از مسافران احتمالاً پیش از سوارشدن به کشتی و در جریان سفرهای طبیعت‌گردی در مناطق روستایی «پاتاگونیا» ــ در جنوب آرژانتین و شیلی ــ در معرض فضولات جوندگان آلوده قرار گرفته‌اند؛ مناطقی که از کانون‌های شناخته‌شده ویروس آند به شمار می‌روند.

آنچه این رویداد را غیرمعمول کرده، احتمال انتقال انسان به انسان در فضای بسته کشتی است. ویروس آند تنها گونه شناخته‌شده هانتاویروس است که انتقال محدود میان انسان‌ها هنگام تماس نزدیک و طولانی‌مدت برای آن ثبت شده است. کارشناسان WHO می‌گویند بخشی از انتقال‌ها ممکن است در فضای محدود کابین‌ها یا بخش‌های داخلی کشتی رخ داده باشد؛ بااین‌حال، بررسی‌های اپیدمیولوژیک همچنان ادامه دارد.

این نخستین‌بار است که احتمال انتقال هانتاویروس در یک کشتی گردشگری به‌طورجدی مطرح می‌شود؛ رخدادی که نگرانی درباره امنیت سفرهای ماجراجویانه و اکوتوریسم را افزایش داده است.

بیماری‌ای که تغییر اقلیم آن را تقویت می‌کند

دانشمندان در سال‌های اخیر به رابطه‌ای روشن میان تغییر اقلیم و افزایش خطر هانتاویروس پی برده‌اند. افزایش بارندگی و گرم‌ترشدن زمین موجب رشد پوشش گیاهی و بالارفتن منابع غذایی جوندگان می‌شود. نتیجه آن، افزایش جمعیت موش‌ها و در نهایت بالارفتن احتمال تماس آن‌ها با انسان است. نمونه‌ای معروف از این روند، شیوع بزرگ دهه ۱۹۹۰ در جنوب غربی آمریکا است. پس از وقوع پدیده ال‌نینو و افزایش چشمگیر بارندگی، جمعیت موش‌های ناقل چندبرابر و یکی از مهم‌ترین اپیدمی‌های هانتاویروس در منطقه «Four Corners» ثبت شد.

اما تغییر اقلیم تنها عامل نیست. تخریب زیستگاه‌ها نیز نقشی اساسی ایفا می‌کند: جنگل‌زدایی، توسعه جاده‌ها، کشاورزی فشرده و گسترش شهرها، جوندگان را به مناطق انسانی نزدیک‌تر می‌کند. کاهش تنوع زیستی نیز شکارچیان طبیعی جوندگان را کم کرده و تعادل اکوسیستم را بر هم می‌زند.

از همین رو، بسیاری از متخصصان هانتاویروس را صرفاً یک بیماری پزشکی نمی‌دانند؛ بلکه نمونه‌ای از بحران بزرگ‌تری می‌دانند که در مرز میان انسان و طبیعت شکل گرفته است. بیماری‌هایی مانند ابولا، نیپا و کروناویروس‌ها نیز دقیقاً از همین نقطه تماس میان انسان و حیات‌وحش ظهور کرده‌اند.

چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟

متخصصان بیماری‌های عفونی معتقدند که برخی مشاغل بیش از دیگران در معرض ابتلا به هانتاویروس قرار دارند. به گفته آن‌ها کشاورزان، دامداران، جنگلبانان، کارکنان انبارها، نیروهای نظامی مستقر در مناطق طبیعی، معدن‌کاران، کارکنان کنترل آفات و پژوهشگران حیات‌وحش به دلیل تماس مستقیم یا غیرمستقیم با محیط‌های آلوده به فضولات جوندگان می‌توانند سریع‌تر به این ویروس آلوده شوند. همچنین افرادی که در کلبه‌های جنگلی، خانه‌های متروکه، کمپ‌های طبیعت‌گردی یا اقامتگاه‌های فصلی اقامت می‌کنند نیز در معرض خطر بالاتری قرار دارند.

آن‌طور که برخی رسانه‌های بین‌المللی گزارش داده‌اند؛ دوره نهفتگی بیماری ممکن است یک تا هشت هفته طول بکشد. علائم اولیه شبیه آنفلوانزاست: تب، درد عضلانی، سردرد و خستگی شدید. اما در مراحل پیشرفته‌تر، ریه‌ها درگیر می‌شوند و تجمع مایع در کیسه‌های هوایی می‌تواند به نارسایی تنفسی و شوک منجر شود. تا امروز درمان اختصاصی یا واکسن عمومی تأییدشده‌ای برای هانتاویروس وجود ندارد و درمان عمدتاً حمایتی است: اکسیژن‌رسانی، مراقبت‌های ویژه و پایش دقیق عملکرد ریه و کلیه.

هشداری برای همه

هرچند موارد ابتلای هانتاویروس در جهان زیاد نیست، اما حضور گسترده جوندگان در بسیاری از مناطق روستایی و حتی شهری، این بیماری را به یک خطر بالقوه تبدیل می‌کند. متخصصان بیماری‌های عفونی توصیه می‌کنند هنگام تمیزکردن انبارها و فضاهای بسته، از جاروکردن خشک فضولات جوندگان خودداری کنید؛ ابتدا سطح را مرطوب کنید و سپس با ماسک و دستکش کار را ادامه دهید. ماجرای کشتی «Hondius» فقط یک حادثه در دریا نبود؛ یادآور تغییری بزرگ‌تر است. در دنیایی که سفرها سریع‌تر شده، مرزها آسان‌تر پشت سر گذاشته می‌شود و زیستگاه‌های طبیعی بیش از گذشته آسیب‌دیده‌اند، ویروس‌هایی که زمانی در جنگل‌ها و لانه جوندگان پنهان بودند، امروز خیلی راحت‌تر از گذشته می‌توانند به زندگی انسان راه پیدا کنند.

بسیاری از اپیدمیولوژیست‌ها می‌گویند جهان وارد دوره‌ای شده است که در آن بیماری‌های مشترک انسان و حیوان، به دلیل گرمایش زمین، تخریب زیستگاه‌ها و جابه‌جایی گسترده مردم، بیشتر از گذشته ظاهر خواهند شد. هانتاویروس هنوز بیماری نادری محسوب می‌شود، اما از نگاه علمی، نمونه‌ای هشداردهنده از آینده‌ای است که در آن سلامت انسان و سلامت سیاره دیگر نمی‌توانند از هم جدا دیده شوند.