شما در ۵۰ سال اخیر بارها شاهد دست‌اندازی به مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست بودید. یکی از آنها سال ۵۷ بود. در آن زمان چه اتفاقی افتاد؟

آن زمان قدرت دولت در حفاظت از مناطق کاهش یافت و همین باعث ورود گسترده مردم به مناطق تحت مدیریت محیط‌زیست شد که تبعات فراوانی به‌همراه داشت. برای مثال، جمعیت ۱۳ هزار رأسی آهو در پناهگاه حیات‌وحش «موته» به ۱۵۰ رأس کاهش یافت. در پارک ملی گلستان هم شاهد گله‌های گاو و گوسفند در پارک بودیم. شکارچیان غیرمجاز هم فرصت را غنیمت شمردند و جانوران وحشی را قتل‌عام کردند.

احتمال وقوع جنگ دوباره بالاست و در کنار آن با ناآرامی‌هایی هم در کشور مواجه بودیم. در این شرایط برای تقویت حفاظت از مناطق چه راهکاری دارید؟

پیشنهاد من این است که شوراهای محلی تشکیل شوند. اگر مردم در مدیریت مناطق تحت مدیریت محیط‌زیست مشارکت داشته باشند، بهتر از آن حفاظت می‌کنند. نمونه آن را در پارک ملی گلستان شاهد هستیم. از زمانی که شورای راهبری پارک تشکیل شده، شاهدیم که مساحت آتش‌سوزی‌ها به‌شدت کاهش یافته است. علاوه‌برآن جمعیت سمداران اعم از کل‌وبز، قوچ‌ومیش و آهو از دو هزار و ۵۰۰ رأس به ۱۲ هزار رأس رسیده است. همه این دستاوردها به‌واسطه حضور مردم و احساس تعلقشان به پارک ملی گلستان است. من معتقدم خیلی سریع باید این اقدام صورت گیرد و شوراهای محلی متشکل از اقوام و افراد مورد احترام متنفذ محلی و… تشکیل شود. این تنها راهی است که می‌توان با بهره‌‌گیری از آن مناطق را حفاظت کنیم.

شکل‌گیری شوراها یک فرایند زمان‌بر است. به نظرتان در کوتاه‌مدت می‌توان از توان تشکل‌های محیط‌زیست کمک گرفت؟

تشکل‌ها در درجه دوم قرار دارند. مردم محلی ممکن است با آنها آشنا نباشند، و اینکه یک نفر از بیرون برود و به آنها بگوید چه کنند، کارآمد نباشد. اما شوراها به‌واسطه اینکه اعضایشان از معتمدان محلی هستند،‌ برای حفاظت از مناطق مؤثرتر عمل می‌کنند.

برای سرعت بخشیدن در امر تشکیل شوراها لازم است ریاست و مدیران سازمان حفاظت محیط‌زیست و نمایندگان آنها با حضور در مناطق، شخصاً در امر تشکیل و آغاز کار شوراها نظارت داشته باشند. اساتید دانشگاه که در مناطق کار کرده‌اند،‌ رؤسا و محیطبانان سابق و تشکل‌های مردم‌نهاد هم می‌توانند در این زمینه کمک کنند. تأکید دوباره‌ام این است که باید سریع‌تر در این زمینه کاری انجام داد.

شما برای دهه‌ها شاهد تحول مناطق هستید و به تخریب موته و گلستان در سال‌های آخر دهه ۵۰ هم اشاره کردید. آیا مناطقی را سراغ دارید که حجم تخریب به‌اندازه‌ای بالا بود که برای همیشه از دست رفتند؟ یا به وضعیت سابق حتی نزدیک نشدند؟

اغلب مناطق ما پس از سال ۵۷ و وقوع تحولات گسترده سیاسی دستخوش تغییر شدند. برای نمونه، در منطقه بیستون کرمانشاه جمعیت ۱۰ هزار رأسی منحصربه‌فردترین کل‌و‌بزهای جهان را داشتیم. در این منطقه با رعایت ظرفیت برد، پروانه شکار به‌خصوص برای شکارچیان خارجی صادر می‌شد. اما در بحبوحه انقلاب جمعیت آنها به صفر رسید. در بابل‌کنار منطقه‌ای برای تکثیر قرقاول داشتیم‌، در آن زمان همه کارها انجام شده و دستگاه‌های مختلف پای کار بودند. اما پس‌ازآن، این منطقه از فهرست مناطق چهارگانه حذف شد و جهادکشاورزی منطقه را برای پرورش مرغ مادر تغییر کاربری داد. در سیستان‌وبلوچستان هم منطقه حفاظت‌شده بزمان،‌ که یک منطقه فوق‌العاده باارزش بود، حذف شد. پارک ملی لار در حوالی تهران نیز با ورود گسترده دام در سطح گسترده تخریب شد. درنتیجه، شاهد حذف بخش‌هایی از آن و تبدیل این پارک ملی زیبا و رویایی به منطقه حفاظت‌شده بودیم.

شما در فارس توانستید با کمک مردم برخی مناطق را حفاظت کنید،‌ دراین‌باره هم توضیح می‌‌دهید؟

پیش از انقلاب و زمانی که مدیر استان فارس بودم،‌ شکارچیان را دور هم جمع کردم و حتی اتاقی هم در اداره به آنها دادم. شکارچیان با من جلسه می‌گذاشتند‌، درباره وضعیت مناطق نظرشان را می‌گفتند؛ اینکه کجا شرایط خوبی ندارد یا در مقابل در کدام مناطق می‌توان پروانه شکار صادر کرد. در بحبوحه انقلاب که شاهد تجاوز گسترده مردم به مناطق بودیم و محیطبانان نیز خلع سلاح شده بودند، همین شکارچیان و علاقه‌مندان به طبیعت به کمک ما آمدند. بین آنها قاضی، استاد دانشگاه،‌ جامعه محلی و… را داشتیم. کمک آنها و همچنین حضور تمام کارکنان اداره اعم از پرسنل محیط طبیعی، محیط انسانی، حتی اداری و مالی  باعث جلوگیری از تخریب مناطق استان شد؛ پارک ملی بمو به‌سرعت احیا و با همان جمعیت هشت هزار رأس از سم‌داران در سال ۱۳۵۹ تحویل رئیس بعدی شد. با‌این‌حال، در سال‌های بعد برخی افراد که به این حوزه علاقه نداشتند، بر سر کار آمدند و شاهد حذف برخی علاقه‌مندان بودیم که همین رویه بار دیگر به مناطق صدمه زد. برای مثال، در اطراف تالاب پریشان انواع و اقسام چاه‌ها زده شد،‌ تالاب بختگان در حال حاضر وضعیت وخیمی دارد و شرایط دریاچه ارومیه هم که بر همگان معلوم است.

جامعه ایران در حال حاضر شرایط مساعدی ندارد. حتی شاهدیم بسیاری از فعالان، کنشگران محیط‌‌زیست و حفاظتگران می‌گویند الان وقت صحبت درباره محیط‌زیست نیست. چرا اتفاقاً در همین زمان باید نگران محیط‌زیست بود؟

من همیشه به دانشجویانم و کارشناسان محیط‌زیست می‌گویم مناطق تحت مدیریت سازمان محیط‌زیست قطعه‌ای از خاک کشورمان است. اگر دشمن به زمین کوچکی از ایران تجاوز کند، برای آن می‌جنگیم، ولی اگر این مناطق نابود شوند، ما خودمان آن را رها خواهیم کرد. اکنون در موقعیتی هستیم که مناطق تحت مدیریت ممکن است دچار آسیب شوند. افراد سودجو همیشه منتظر فرصت‌اند تا حواس جامعه پرت شود‌، محیطبانان و فعالان محیط‌‌زیست خودشان را کنار بکشند و آنها شروع به دست‌اندازی کنند. با تجربه‌ای که دارم، می‌گویم اگر آنها این کار را انجام دهند، بیرون ‌کردن‌ آنها و احیای مناطق و حیات‌وحش بسیار مشکل خواهد بود.

در این شرایط دشوار همه باید به کمک محیط‌زیست بیایند. درست است همه ناراحت‌ایم اما نباید دست روی دست بگذاریم، عده‌ای سودجو منتظرند تا مناطق ما را تخریب و حیات‌وحش ما را نابود کنند. با این کار نتیجه ده‌ها سال حفاظت به‌سرعت از بین می‌رود. احیای منطقه‌ای که از دست برود،‌ بسیار دشوار است؛ همچنان که افزودن بر جمعیت حیات‌وحش. باید روحیه محیطبانان را تقویت و آنها را برای حضور بیشتر در مناطق تشویق کنیم. فعالان محیط‌زیست باید آستین بالا بزنند و کمک کنند برای حفاظت از سرمایه‌های طبیعی ایران