جامه چاک‌کردن، روی خراشیدن، موی پریشان کردن، خاک و گل بر سر ریختن، خاموش‌کردن اجاق خانه و کُتَل بستن؛ مجموعه‌ای از رسوم و آیین‌های عزا در ایران است. رسومی که هریک ریشه در باور و اسطوره‌های ایران دارند. منابع تاریخی از روایت پارسیان در سوگ کمبوجیه، غم‌گساری گیل‌گمش در فراق ازدست‌دادن انکیدو و شناخته‌شده‌ترین سوگنامه تاریخ، یعنی سوگ سیاوش حکایت می‌کنند.

شاهنامه فردوسی یکی از منابع غنی در بررسی و پژوهش در باب سوگ‌آواها است. اشعاری که سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل در میان اقوام ایرانی منتقل شده و شالوده اساسی سوگنامه‌های مناطق زاگرس‌نشین به‌حساب می‌آید. اشعاری که گواه خصایص رفتاری و شخصیتی نظیر جنگاوری، دلاوری، معصومیت، شغل و نقش خانوادگی متوفی است. می‌توان آهنگین‌بودن نوای غم را از شگفتی‌های تاریخ و ادبیات این سرزمین دانست.

«پیمان بزرگ‌نیا»، پژوهشگر موسیقی، منشأ موسیقی سوگواری و سوگ‌آواها را چنین شرح می‌دهد: «آنچه ما به‌عنوان موسیقی ایرانی می‌شناسیم مجموعه‌ای از موسیقی نواحی در تمامی نقاط کشورمان است. در واقع می‌توان گفت موسیقی هر منطقه، ادامه‌دهنده موسیقی منطقه دیگری است و می‌توان پرشمار شباهت محتوایی و تکنیکی در موسیقی نواحی مختلف جست.» این پژوهشگر با اشاره به گستردگی موسیقی سوگواری در بخش آواز و ساز، این نوع موسیقی را بخش مهمی از موسیقی نواحی ایران می‌داند: «در جای‌جای ایران، موسیقی از بدو تولد تا مرگ همراه آدمی است. این همراهی با لالایی در آغوش مادر شروع می‌شود و با سوگ‌آوای مادام مرگ خاتمه می‌یابد.»

سوگواری آیینی است که علاوه بر موسیقی با مجموعه‌ای از آداب و سنن کهن اجرا می‌شود. رسومی که مانند پرفورمنسی غمناک، نشانگر فقدان و هجران عزیز ازدست‌رفته است. گویی در هر خطه از ایران شاهد اجراهای متفاوتی از غم هستیم. به گفته بزرگ‌نیا در زاگرس و عشایر بختیاری رسم کتل بستن (آذین‌بندی اسب با لباس و وسایل متوفی) را می‌بینیم: «کِل‌کشیدن، گاگریو، شروه، اوخشاما، چمری و بیت‌خوانی شیوه‌های مختلف سوگواری در مناطق مختلف ایران هستند که علی‌رغم تفاوت‌های آوایی در محتوا و ماهیت، شباهت‌های فراوانی دارند.»

رجعت به سنن گذشته برای بیان غم

آنچه این روزها به‌عنوان سوگواری می‌بینیم و می‌شنویم، نوای غم از نای زنان است. گویی زنان راویان سوگ هستند. بزرگ‌نیا حضور تاریخی زنان در سرایش و خوانش سوگ‌آواها را برگرفته از نقش مهم آن‌ها در خانواده می‌داند: «از گذشته تا به اکنون زنان سراینده و خواننده موسیقی مناسبتی بوده‌اند. ما همواره شاهد صدای زنان سرخوان در عروسی و عزا هستیم؛ زنی که صدایی رسا و لحنی گرم دارد و سایر زنان با او هم‌خوانی می‌کنند. از طرفی نقش و جایگاه خانوادگی مهم و بی‌بدیل زنان در گذشته، خاصه در عشایر مناطق زاگرس، در کنار روحیه مراقبتی آن‌ها سبب شده است که زنان صاحبان نوای عزا و سوگواری باشند. حتی در میان ایل بختیاری ما شاهد برپایی رسم «مافه‌گه» برای عزاداری هستیم. در این رسم، اجتماعاتی چند هزارنفری برای عزاداری و گرامیداشت یاد متوفی جمع می‌شوند.» به گفته بزرگ‌نیا مردان در مراسم سوگواری و اجرای سوگ‌آواها با اینکه در کنار زنان هستند؛ اما نوع متفاوتی از موسیقی را اجرا می‌کنند: «در بیان سوگ مردان به موسیقی حماسی و شاهنامه‌خوانی می‌پردازند.»

بزرگ‌نیا بالغ بر ۵ هزار بیت سوگنامه را از زبان سرایندگان سوگ‌آواها ثبت و ضبط کرده است. او محتوای اشعار سوگنامه‌ها را برحسب شخصیت و خصایص فرد متوفی تعریف می‌کند: «در سوگ‌نامه‌ها به‌جز آواز و ساز شاهد محتوای غنی و منظوم هستیم. اشعاری که متناسب با پیشه و جایگاه خانوادگی متوفی سروده و خوانده می‌شود. در مرگ جوانان اشعار به‌کاررفته در وصف زیبایی، برازندگی و کوتاهی عمر جوان‌مرگ است. در مرگ دلاوران اشعار به‌کاررفته حول جنگاوری و تهور پهلوان است و در مرگ شکارچی شاهد اشعاری با محوریت شکار و تفنگ هستیم.» اشعاری که هریک باتکیه‌بر کهن‌الگوها و اسطوره‌ها در عصر فعلی از سوی مردم غم‌دیده بازتعریف می‌شوند.

با وجود تغییر در سبک زندگی مردم و گسترش یکجانشینی انتظار می‌رود که شیوه‌های تعاملی و رفتاری شهروندان در سوگ تغییر یابد. اما آنچه این روزها در شهر و روستاهای ایران می‌بینیم بازاجرای سوگ‌آواهای کهن است. ترانه‌هایی که شاید سال‌هاست شنیده نشده؛ اما امروز از زبان جوانان و بازماندگان هنوز شنیده می‌شود. بزرگ‌نیا این رجعت به سنن گذشته برای بیان غم را ریشه در ناخودآگاه جمعی ایرانیان می‌داند: «در ناخودآگاه جمعی ما ایرانیان، عِرق و همبستگی ملی عمیقی وجود دارد. اگرچه با گسترش مدرنیته و همین‌طور متأثر از سیاست‌های قومیت‌گریز حکومت‌ها این عرق ملی در برهه‌های زمانی مختلف سرکوب شده است؛ اما در بزنگاه‌های تاریخی نظیر وقایع اخیر، این همبستگی ملی در قالب کلام و آوا به گوش می‌رسد. اتفاقی که باعث می‌شود «دایه دایه وقت جنگه»، «مرجنگه» و «ترانه تِفنگ» را از زبان مردم بشنویم.»