تازه‌ترین رکورد سالی که گذشت این است: میانگین دمای سه‌ساله، از آستانه تعیین‌شده در توافق‌ پاریس فراتر رفت. یعنی درحالی‌که بنا بود گرمایش زمین به حداکثر ۱.۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیشاصنعتی محدود شود، زمین در سال ۲۰۲۵ برای اولین‌بار از این آستانه گذشت. آن‌هم درحالی‌که دانشمندان می‌گویند نگهداشتن این محدوده دمایی می‌تواند جان‌ها را نجات دهد و از تخریب فاجعه‌بار محیط‌زیست در سراسر جهان جلوگیری کند.

شناسایی ۱۵۷ رخداد شدید جوی

خبرگزاری آسوشیتدپرس در آستانه سال نو، از این نوشت که در سال ۲۰۲۵ دمای هوا حتی با وجود «لانینا» بالا ماند؛ این پدیده طبیعی که معمولاً با خنک شدن موقت آب‌های اقیانوس آرام همراه است، می‌تواند دما و الگوهای آب‌وهوایی جهانی را کاهش دهد، اما این‌بار این‌طور نشد.

پژوهشگران مؤسسه «نسبت‌دهی آب‌وهوای جهانی» (WWA) ادامه استفاده از سوخت‌های فسیلی (نفت، گاز و زغال‌سنگ) را عامل اصلی انتشار گازهای گلخانه‌ای و افزایش گرمایش زمین دانسته‌اند. آنها ۱۵۷ رخداد جوی شدید را در سال ۲۰۲۵ در جایگاه شدیدترین رویدادها شناسایی کرده‌اند؛ این رویدادها معیارهایی مانند جان باختن بیش از صد نفر، تأثیرگذاری بر بیش از نیمی از جمعیت یک منطقه یا اعلام وضعیت اضطراری را دارند. از میان اینها، ۲۲ مورد با دقت بیشتری تحلیل شد.

رویدادهای شدید آب‌وهوایی هر سال هزاران نفر را به کام مرگ می‌کشند و میلیاردها دلار خسارت به بار می‌آورند. براساس تحلیل WWA موج‌های گرمایی مرگبارترین رخدادهای جوی جهان در این سال بوده‌اند؛ برخی از این موج‌های نسبت به یک دهه پیش، به‌دلیل تغییراقلیم، ۱۰ برابر محتمل‌تر بوده‌اند.

«فریدرایک اُتو»، هم‌بنیان‌گذار مؤسسه «World Weather Attribution» و دانشمند اقلیم در کالج امپریال لندن، به آسوشیتدپرس می‌گوید: «موج‌های گرمایی که امسال مشاهده کرده‌ایم، در اقلیم امروز نسبتاً رایج‌اند، اما بدون تغییراقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی، وقوع آنها تقریباً غیرممکن بود.»

در همین حال، خشکسالی طولانی‌مدت به آتش‌سوزی‌هایی در یونان و ترکیه دامن زد. بارش‌های سیل‌آسا و سیلاب‌ها در مکزیک به مرگ ده‌ها نفر و مفقود شدن بسیاری دیگر منجر شدند. ابرطوفان «فانگ-وونگ» فیلیپین را درنوردید و بیش از یک میلیون نفر را مجبور کرد از خانه‌های خود بگریزند. باران‌های موسمی هند را در هم شکست و سیلاب و رانش زمین به بار آورد.

پژوهشگران WWA معتقدند شدت و تکرار فزاینده این رخدادها، توان میلیون‌ها نفر در سراسر جهان برای واکنش و سازگاری با آنها را به مخاطره انداخته است. این گزارش، گردباد «ملیسا» را مثال می‌زند؛ این طوفان چنان سریع شدت گرفت که پیش‌بینی و برنامه‌ریزی برای مقابله با آن دشوار بود و جزایر کوچک جامائیکا، کوبا و هائیتی به‌حدی ویران شدند که دیگر توانی برای مدیریت خسارات شدید نمانده بود.

دانشمندان می‌گویند اگر به‌سرعت جلوی استفاده از سوخت‌های فسیلی را نگیریم، اوضاع از این هم دشوارتر خواهد شد.

۱۰ رویداد اقلیمی پرهزینه سال

۲۰۲۵ یکی از پرهزینه‌ترین سال‌های تاریخ از نظر بلایای اقلیمی بود. برپایه یکی از تحلیل‌ها برآورد خسارات اقتصادی در ۱۰ فاجعه بزرگ آب‌وهوایی این سال به بیش از ۱۲۰ میلیارد دلار می‌رسد و جان هزاران نفر نیز از دست رفته است.

گزارشی که روز شنبه، ۶ دی، در وب‌سایت «زمین» منتشر شده، این حوادث اقلیمی را طبق بررسی سازمان خیریه «کریستین اید» فهرست کرده است؛ سیل و خشکسالی در چهار قاره، آتش‌سوزی‌های جنگلی، طوفان‌های گرمسیری، گردباد و بارش‌های شدید.

این برآوردها عمدتاً براساس گزارش‌های خسارت منتشرشده از سوی شرکت بیمه‌ای Aon تهیه شده‌اند و در برخی موارد اطلاعات تکمیلی از منابع دیگر به آنها اضافه شده است.

اعدادی که در این برآورد اعلام شده، ممکن است بعضی خسارات مانند آسیب به معیشت مردم، ازدست‌رفتن درآمد، تخریب بلندمدت محیط‌زیست و جابه‌جایی دائمی ساکنان را در بر نگیرند. به همین دلیل، این سازمان بیمه اعلام کرده است: «آثار واقعی فاجعه‌ها احتمالاً بسیار بیشتر از خسارات بیمه‌شده گزارش‌ شده است.»

آتش‌سوزی‌های ویرانگر ژانویه در مناطق جنگلی لس‌آنجلس در صدر این فهرست قرار دارند. در ابتدا ۳۱ مرگ مستقیم بر اثر این حریق ۲۴‌روزه ثبت شد، اما مطالعه‌ای در ماه اوت نشان داد حدود ۴۰۰ نفر دیگر نیز به‌دلایلی مرتبط با این حادثه، مثل آلودگی شدید هوا و تأخیر در دسترسی به خدمات درمانی جان خود را از دست داده‌اند. پژوهشگران می‌گویند در این رویداد که خسارات آن بیش از ۶۰ میلیارد دلار آمریکا برآورد شده، تغییراقلیم عامل تشدید آتش‌سوزی‌ها بوده است.

آنها طوفان‌ها و سیلاب‌های کشنده اواخر نوامبر را هم به تغییراقلیم نسبت می‌دهند؛ این رویدادها بیش از یک‌هزار و ۸۰۰ نفر را در چند کشور جنوب و جنوب‌شرق آسیا به کام مرگ کشید. این سیلاب‌ها در اثر دو طوفان گرمسیری که هم‌زمان منطقه سوماترای اندونزی و شبه‌جزیره مالزی را هدف گرفتند، ایجاد شدند و حدود ۲۵ میلیارد دلار خسارت به بار آوردند. این طوفان‌ها دومین بلای اقلیمی پرهزینه در این فهرست‌اند و در همین حال از مرگبارترین فاجعه‌های مرتبط با آب‌وهوا در تاریخ اخیر به شمار می‌آیند که در یکی از مناطق بسیار آسیب‌پذیر جهان در برابر تغییراقلیم رخ دادند.

رویدادهای سیلاب در چین، هند، پاکستان و تگزاس هم در فهرست جای دارند، به‌همراه چهار طوفان گرمسیری که پرهزینه‌ترینشان گردباد ملیسا در کارائیب بود.

گرمایش جهانی، که عمدتاً به‌دلیل فعالیت‌های انسانی و انتشار گازهای گلخانه‌ای رخ داده، سبب شده است برخی رویدادهای جوی شدید هم بیشتر اتفاق بیفتند و هم شدیدتر شوند. سیلاب، بارش‌های سنگین، طوفان‌ها و خشکسالی‌ها از این دست رویدادهاست که از دوران پیشاصنعتی تاکنون ادامه دارد.

فشار فروپاشی اقلیمی بر گیاهان و جانوران

بررسی سالانه وضعیت گیاهان و جانوران نشان می‌دهد رویدادهای حدی آب‌وهوایی در ۲۰۲۵ طبیعت را تا آستانه تاب‌آوری پیش رانده و حیات‌وحش، پوشش گیاهی و چشم‌اندازهای طبیعی را زیر فشاری شدید قرار داده است. گاردین روز سه‌شنبه، ۹ دی، در گزارشی به‌نقل از مؤسسه خیریه «نشنال‌ تراست» نوشت: «نمی‌توان این هشدارها را نادیده گرفت زیرا فروپاشی اقلیمی فشار بی‌سابقه‌ای بر حیات‌وحش وارد کرده است.»

در بریتانیا که سال گذشته را میان دو طوفان «اِوُین» و «برَم» آغاز کرد و به پایان رساند، بهار و تابستان آفتابی به آتش‌سوزی‌های شدید در زمین‌های باتلاقی و مرتعی انجامید و پاییز با سیلاب‌های گسترده همراه بود.

نشنال‌ تراست که هر کریسمس گزارشی از تأثیر آب‌وهوا بر حیات‌وحش منتشر می‌کند، ۲۰۲۵ را دوره‌ای نوسانی و بی‌ثبات توصیف کرد که تاب‌آوری طبیعت را به‌شکلی بی‌سابقه به چالش کشید.

«بن مک‌کارتی»، رئیس بخش حفاظت از طبیعت این مؤسسه خیریه، گفت: «گرما، خشکسالی و آتش‌سوزی، برجسته‌ترین رخدادهای سال ۲۰۲۵ به شمار می‌آیند. رخدادهای حدی آب‌وهوایی اتفاق جدیدی نیست، اما تأثیر تجمعی چند سال خشکسالی در یک بازه کوتاه در سال‌های ۲۰۱۸، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۵، فشار بی‌سابقه‌ای بر زیست‌بوم‌ها وارد کرده و زندگی حیات‌وحش را دشوارتر کرده است. نمی‌توان به‌راحتی از کنار این هشدارها گذشت. باید سریع‌تر، هوشمندانه‌تر و هماهنگ‌تر عمل کنیم.»

فروپاشی اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی، شدت رخدادهای حدی آب‌وهوایی در سراسر جهان را افزایش داده و از موج‌های گرما گرفته تا سیلاب‌ها و آتش‌سوزی‌های گسترده، باعث بروز بلایای مرگبار و پرتکرارتر شده است. این درحالی‌است که بدون گرمایش جهانی، وقوع حداقل ۱۲ مورد از جدی‌ترین رخدادهای دهه گذشته تقریباً غیرممکن بود.

از میان حوادثی که در این سال رخ داد، آتش‌سوزی‌ها اثری مهیب بر جای گذاشتند. در یکی از موارد حریق در منطقه «آبرگ‌وزین کامن» در میانه ولز در ماه آوریل بیش از پنج هزار هکتار از باتلاق‌های توربی را سوزاند و زیستگاه‌های جانوران کوچک، خزندگان و پرندگان را از بین برد. محیطبانان می‌گویند خسارت‌های محیط‌زیستی این آتش‌سوزی برای دهه‌ها باقی خواهد ماند. حتی در مناطقی که آتش رخ نداد، گرما به گونه‌هایی مانند پرندگان شکاری و جغدها آسیب زد و جمعیت آنها در مراتع خشکیده به‌شدت کاهش یافت. این نگرانی درباره گونه‌های گیاهی بومی هم مطرح شد. از سوی دیگر، بارش اندک باعث شد رودخانه‌ها و برکه‌ها تقریباً کم‌آب یا خشک شوند.

این نکته هم مهم است که رخدادهای حدی آب‌وهوایی فشار بی‌سابقه‌ای بر درختان وارد می‌کنند. طبق این بررسی نهال‌های تازه‌کاشته تا ۴۰ درصد آسیب دیدند، درحالی‌که انتظار می‌رفت فقط ۱۰ تا ۱۵ درصد به این وضع دچار شوند. درختان بالغ هم با ریزش زودهنگام برگ‌ها، افتادن شاخه‌ها و کاهش شادابی تاج، علائم استرس شدید را نشان دادند. پاییز ملایم و بارانی موجب جابه‌جایی فصل گل‌دهی بعضی گیاهان در نقاط مختلف شد. بلوط‌ها، که پیش‌تر بیماری جدی و مرگباری تهدیدشان می‌کرد، اکنون برای مقاومت در برابر سال‌های پیاپی خشکی توان کمتری دارند.

برای بعضی پرندگان دریایی هم سال سختی بود. تعداد لانه‌های پرستوی دریایی شمالگان در «لانگ نانی» در نورث‌آمبرلند ۳۰ درصد کاهش یافت و جمعیت طوطی‌های دریایی در جزایر فارن، واقع در سواحل شمال‌شرقی انگلستان، یک‌سوم کاهش پیدا کرد.

به نظر می‌رسید بعضی جانوران هم هماهنگی فصلی خود را از دست داده‌اند. خفاش‌ها و پروانه‌های «بریمستون» هنوز در نوامبر در سوفولک پرواز می‌کردند، درحالی‌که زاغچه‌ها، کلاغ‌های ابلق و سیاه در ایرلند شمالی چند ماه زودتر دسته‌جمعی پرواز و لانه‌های خود را بازسازی کرده بودند.

با این‌همه، بعضی گونه‌ها از موج شدید رویدادهای حدی جان سالم به در بردند. گونه‌های همه‌چیزپسند مانند فوک خاکستری، کلاغ لاشه‌خوار و پروانه‌های «اسپکلد وود» عملکرد خوبی داشتند؛ چراکه توانایی سازگاری با دمای بالاتر و ادامه بقا با رژیم غذایی متنوع را دارند. به‌علاوه، برای توت‌ها و دانه‌های خوراکی بسیاری مناطق هم سال خوبی بود.

مک‌کارتی دراین‌باره می‌گوید: «گونه‌های سازگار از پس شرایط برمی‌آیند، اما گونه‌هایی با نیازهای خاص به‌سرعت در حال کاهش هستند. یکنواخت‌شدن چشم‌انداز‌های طبیعی روستایی این روند را تسریع می‌کند. سایت‌های حفاظت‌شده مانند مناطق دارای اهمیت علمی ویژه دیگر در نقش پشتوانه‌ای امن برای طبیعت عمل نمی‌کنند؛ آنها برای ساختن شبکه اکولوژیک مؤثر بیش‌ازحد کوچک و پراکنده‌اند. در این شرایط، بدون اقدام فوری، هماهنگ و کارآمد، فروپاشی طبیعت ادامه خواهد یافت.»

نشانه‌های ترمیم تدریجی ازن

با وجود شرایط دشواری که ساکنان زمین روی پوسته این سیاره تجربه کردند، اوضاع جو زمین در سالی که گذشت، آرام‌تر بود. گزارش ناسا و سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) نشان می‌دهد وضعیت حفره لایه ازن رو به بهبود است.

با اینکه اندازه حفره لایه اُزن به بزرگی یک قاره می‌رسد، اواخر نوامبر خبر آمد که این حفره در سال ۲۰۲۵ در مقایسه با سال‌های گذشته کوچک‌تر بوده و تا اواخر قرن جاری همچنان در مسیر ترمیم تدریجی است. از زمان آغاز اجرای توافق جهانی حذف مواد مخرب اُزن در سال ۱۹۹۲، اندازه حفره لایه اُزن هر سال پایش شده و سال ۲۰۲۵ پنجمین سالی است که این حفره کوچک‌ترین وسعت را داشته.

حفره لایه اُزن بر فراز جنوبگان پدیده‌ای فصلی است که هر سال اواخر زمستان و اوایل بهار در نیم‌کره جنوبی شکل می‌گیرد و با تغییر شرایط جوی، به‌تدریج جمع می‌شود. در اوج فصل کاهش اُزن در سال ۲۰۲۵، از ۷ سپتامبر تا ۱۳ اکتبر، میانگین وسعت این حفره حدود ۷.۲۳ میلیون مایل مربع (۱۸.۷۱ میلیون کیلومترمربع) برآورد شد؛ مساحتی نزدیک به دو برابر ایالات متحده. حفره اُزن اکنون سه هفته زودتر از میانگین دهه گذشته وارد مرحله جمع‌شدن فصلی شده است. لایه اُزن مانند یک ضدآفتاب عمل می‌کند و از ساکنان زمین در برابر اشعه ماورای بنفش مضر خورشید محافظت می‌کند.

دانشمندان ناسا و NOAA می‌گویند پایش‌های سال ۲۰۲۵ نشان داده است محدودیت‌های اعمال‌شده بر ترکیبات شیمیایی مخرب لایه اُزن، طبق پروتکل مونترال و اصلاحات بعدی آن، روند ترمیم تدریجی لایه اُزن در استراتوسفر را پیش می‌برد و این روند همچنان در مسیر بازگشت کامل تا اواخر این قرن قرار دارد.

بن‌بست مذاکرات اقلیمی

چنان که «اندرو کروچکویچ»، پژوهشگر ارشد دانشکده اقلیم دانشگاه کلمبیا می‌گوید، مناطق مختلف در حال تجربه بلایایی هستند که به آنها عادت ندارند و در همین حال رخدادهای شدید سریع‌تر شدت می‌گیرند و پیچیده‌تر می‌شوند.

هم‌زمان با افزایش بی‌وقفه‌ غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو، ۱۰ سال گذشته گرم‌ترین دوره ثبت‌شده بوده است. سال ۲۰۲۴ اکنون در صدر جدول دما قرار دارد و سال ۲۰۲۵ سومین سال گرم ثبت‌شده این فهرست است. پیش‌بینی می‌شود سال ۲۰۲۶ هم در جمع چهار سال گرم تاریخ بگیرد.

با تمام پیامدهایی که تغییراقلیم بر زمین و ساکنانش متحمل کرده است و پیش‌بینی‌های تلخ درباره آینده، توافقات برای مقابله یا سازگاری در برابر آثار تغییراقلیم دست‌کم در سال ۲۰۲۵ نتیجه‌ای نداشت. مذاکرات اقلیمی سازمان ملل متحد در نوامبر امسال در برزیل بدون هیچ برنامه صریحی برای گذار از سوخت‌های فسیلی به پایان رسید و با اینکه کمک مالی به کشورها برای سازگاری با تغییراقلیم وعده داده شد، همچنان نمی‌توان به اجرای این وعده‌ها در زمانی کوتاه امیدوار بود. دانشمندان و تحلیلگران با اطمینان گفته‌اند گرمایش زمین از مرز ۱.۵ درجه سانتی‌گراد فراتر خواهد رفت، هرچند بعضی معتقدند بازگرداندن این روند همچنان ممکن است. در این شرایط کشورها عملکرد متفاوتی داشته‌اند. مثلاً چین با به‌کارگیری نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، در حال گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر است، اما هم‌زمان به سرمایه‌گذاری در زغال‌سنگ ادامه می‌دهد. درحالی‌که افزایش شدت و فراوانی رویدادهای حدی آب‌وهوایی در اروپا مطالبه‌ها برای اقدام اقلیمی را افزایش داده، برخی کشورها استدلال می‌کنند چنین اقداماتی می‌تواند رشد اقتصادی را محدود کند. در ایالات متحده هم دولت ترامپ از سیاست‌های انرژی پاک فاصله گرفته و در عوض، حمایت از زغال‌سنگ، نفت و گاز را در اولویت قرار داده است.

فردرایک اتو، فضای ژئوپلیتیکی را تیره و پیچیده می‌داند و می‌گوید: «بسیاری از سیاستگذاران آشکارا به‌ نفع صنعت سوخت‌های فسیلی تصمیم می‌گیرند، نه به سود مردم کشورشان.»

با وجود هشدارهای علمی و پیامدهای ملموس، جهان هنوز در برابر اقدام قاطع برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و حفاظت از منابع‌طبیعی و تنوع‌زیستی تعلل می‌کند. هرچند رویدادهای سال ۲۰۲۵ به ما یادآوری کرد زمان ما برای توانمندسازی، سازگاری و مقابله محدود است.