جواد صفی‌نژاد استاد بازنشسته انسان‌شناسی دانشگاه تهران بود، اما نامش فراتر از دیوارهای دانشگاه شناخته می‌شد. او سال‌ها وقت خود را صرف شناخت اقوام و عشایر ایران کرد؛ از لُرهای بختیاری تا ایل قشقایی. در روایت‌های او، عشایر فقط موضوع تحقیق نبودند، بلکه بخشی از حافظه زنده ایران به‌ شمار می‌آمدند. همین نگاه بود که او را به یکی از چهره‌های ماندگار مردم‌شناسی عشایری بدل کرد.

نهم شهریور ۱۳۰۸ در شهرری به دنیا آمد؛ شهری که بعدها موضوع برخی از پژوهش‌هایش شد. ریشه‌های خانوادگی‌اش به لرهای بختیاری باز می‌گشت و شاید همین پیوند نانوشته، او را به‌سوی شناخت زندگی ایلی سوق داد. در سال ۱۳۳۲ وارد دانشگاه تهران شد و تاریخ و جغرافیا خواند؛ رشته‌ای که بعدها آن را با انسان‌شناسی گره زد. در میانه دهه ۴۰، با همراهی «نادر افشار نادری»، بخش مستقل مطالعات و تحقیقات عشایری را پایه‌گذاری کرد که نقطه‌عطفی در پژوهش‌های عشایری ایران به‌ شمار می‌آید.

در کنار انسان، آب دغدغه همیشگی او بود. قنات، این سازه کهن و خاموش، با پژوهش‌های صفی‌نژاد دوباره به زبان علم سخن گفت. چنان‌که او را «پدر کاریز ایران» نامیدند. کتاب «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن» سندی از پیوند تمدن ایرانی با آب بود؛ اثری که جایزه نخست جشنواره بین‌المللی فارابی و عنوان کتاب سال ایران را برایش به‌همراه آورد.

او همچنین کاشف و معرفی‌کننده شیوه سنتی کشاورزی «بُنه» بود و ده‌ها پژوهش میدانی را در مناطق مختلف کشور به انجام رساند؛ از بررسی سبزی‌کاری در شهرری تا مطالعه پیشینه جغرافیایی و تاریخی شمال خراسان. صفی‌نژاد باور داشت برای فهم ایران، باید آن را دید، لمس کرد و در میان مردمانش زیست.

از او کتاب‌ها و نوشته‌هایی به‌جا مانده که هرکدام بخشی از تاریخ جغرافیا و مردم‌شناسی ایران را روایت می‌کنند؛ آثاری چون «مبانی جغرافیای انسانی»، «نظام سنتی آبیاری در نائین» و «پیشگامان جغرافیا در قلمرو اسلام». امروز، با رفتن او یکی از راویان خاموش ایران خاموش شد؛ اما روایت‌هایش همچون آب قنات، همچنان در زیر پوست این سرزمین جریان دارد.

علامه بود

از دیدگاه «وحید کلهر»، پژوهشگر جامعه روستایی، «جواد صفی‌نژاد» یک علامه بود و در همه زمینه‌ها کار کرد: «ابتدای کارش را از ده و روستا شروع کرد و مونوگرافی طالب‌آباد شهرری را انجام داد. کاری که تاکنون با این جامعیت انجام نشده است. طالب‌آباد روستایی در نزدیکی شهرری بود و صفی‌نژاد براساس مطالعاتی که درباره واحدهای تولید سنتی زراعی داشت با آنجا آشنا شد. آن زمان رسم بود افراد فعال در حوزه جامعه‌شناسی، درباره روستاها کار کنند؛ مانند جلال آل‌احمد. اما اقداماتی که صفی‌نژاد در طالب‌آباد و در طول بیش از پنج سال انجام داد، در یک کتاب منتشر شد و حالا چراغ راه‌ افرادی است که می‌خواهند درباره مونوگرافی یک روستا کار کنند.» 

به‌گفته او، صفی‌نژاد کارش را از جامعه‌شناسی روستایی بنه‌ها شروع کرد، سراغ طالب‌آباد رفت، در مسیر مطالعاتش به ایلات و عشایر رسید و درنهایت به موضوع قنات‌ها پرداخت: «کار بسیار سترگی که در حوزه قنات‌ها انجام داد، شناسایی چند مورد بود که در کتابی منتشر کرد؛ یکی «قنات دوطبقه» و دیگری «عروسی‌قنات».»

کلهر درباره این دو مورد به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «قنات دوطبقه قناتی است که میله‌های یکسانی دارد، اما در دو مجرا به‌موازات یکدیگر امتداد داده می‌شود. در مکان‌هایی که منابع آب‌های زیرزمینی مناسب بوده، مغنی‌ها به‌جای اینکه دو قنات در کنار هم بسازند، یک قنات می‌کندند، اما مجراها به‌صورت دوقلو روی یکدیگر قرار گرفته شده بود. عروسی‌قنات هم به این شکل است که در جامعه‌ روستایی برای پدیده‌ها جنسیت قائل‌اند. از نظر آنها قنات مرد است و در سال‌های کم‌آبی می‌گفتند باید برای قنات زن بگیریم. صفی‌نژاد از دیدگاه جامعه‌شناسی هم روی این موضوع کار کرد.»

به‌گفته این پژوهشگر روستایی، او به موضوع روابط بین افراد در مسیر حفر قنات‌ها هم پرداخته که از نظر جامعه‌شناسی اهمیت دارد: «یعنی به قنات صرفاً به‌عنوان یک منبع آب‌ده نگاه نکرده‌ و این یکی از دلایلی است که به او پدر علم نوین قنات می‌گویند. درواقع، او بیشتر به ابزارها و روابط و گروه‌های متعدد افرادی که با قنات درگیر بودند، پرداخته است.»

به‌اعتقاد کلهر، مهمترین کاری که صفی‌نژاد انجام داد، ابداع نظریه «خطوط همباران» بود: «او خطوط همباران را برای اولین‌بار مطرح کرد و گفت در نقاطی که میزان بارش آسمانی یکسان است و ازآنجاکه مسئله کشاورزی ایران آب است، سبب می‌شود خطوط همباران واحدهای زراعی به‌نام بنه ایجاد کنند. او بنه‌ها را به جامعه علمی ایران معرفی و روی این موضوع بسیار کار کرد.» 

کلهر می‌گوید این انسان‌شناس و جغرافی‌دان مطالعاتش را از یک واحد کوچک جامعه ایران، یعنی ده، شروع کرد و آن را به کل ایران رساند.