در دنیای مد که سال‌ها مینیمالیسم بر آن حکمرانی کرده، پست اینستاگرامی «بلا حدید»، مدل معروف صحنه‌های جهانی، با لباسی پر از طرح و رنگ و عناصر ایرانی مانند فرش، توجهات بسیاری را به خود جلب کرد. این لباس نماینده‌ هنر ماکسیمال ایران است و در تضاد با جریان غالب در مد قرار دارد. الهام از یک خواننده‌ مطرح و آیکون مد در دهه ۵۰ ایران، خاطرات جمعی یک ملت را زنده و به جهان عرضه می‌کند. عکس بلا با لباسی از یک طراح ایرانی روی جلد مجله Dazed MENA، پروژه‌ای است که زیبایی‌شناسی را بازتعریف می‌کند و مد پایدار را از سطح محیط‌زیست فراتر می‌برد: به سطح شناخت، بازخوانی هویت و میراث فرهنگی.

اما آیا مد می‌تواند پلی باشد برای بازخوانی هویت‌ها و فرهنگ‌های فراموش‌شده و در حاشیه؟ پاسخ را می‌توان در مفهومی به‌نام «فضاهای سوم» یافت.

«فضاهای سوم»؛ تولد هویت‌های پایدار

طراح این پروژه یک ایرانی است که در مصاحبه با Dazed از «فضاهای سوم» سخن گفته است؛ فضاهایی هیبریدی که نه کاملاً شرقی‌اند و نه کاملاً غربی. این فضاها محلی هستند برای خلق زبان بصری جدید توسط فرهنگ و افرادی که در حاشیه‌ دنیای مد قرار دارند.

مفهوم «فضاهای سوم» (Third Space) که «هِنری لافوور» مطرح کرد و پس از او نظریه‌پردازان مطالعات فرهنگی مانند «هومی بابا» به توسعه آن پرداختند، اشاره دارد به فضاهایی که در آنها هویت‌ها و فرهنگ‌های مختلف با هم تلاقی می‌کنند و امکان شکل‌گیری هویت‌های هیبریدی، نو و پایدار را فراهم می‌کنند. این فضاها نه کاملاً متعلق به یک فرهنگ‌اند و نه دیگری، بلکه محل تعامل، بازتعریف و خلق معنا هستند.

این پروژه نمونه‌ای کامل از چنین فضایی است. در این فضا فرش ایرانی، از عنصری خانگی، به صحنه‌ مد جهانی وارد و تافی مینو، از نوستالژی شیرینی‌فروشی‌های ایران، به نماد و میکرو آبجکت در یک شات هنری تبدیل می‌شود.

این «فضای سوم» صرفاً زیبایی‌شناسانه نیست؛ بلکه یک اقدام پایدار فرهنگی است. در جهانی که نیروهای جهانی‌سازی هویت‌های محلی را تهدید می‌کنند، چنین فضاهایی فرهنگ را نه در موزه، که در جریان زنده‌ زندگی و مد حفظ می‌کنند. پایداری اینجا به‌معنای نگه‌داشتن «هویت و ریشه‌های فرهنگی» است؛ مفهومی که به ‌ندازه‌ حفظ منابع طبیعی اهمیت دارد.

حافظه‌ بصری در عصر جهانی‌سازی

این پروژه به صنعت مد یادآوری می‌کند پایداری واقعی از ترکیب حفظ محیط‌زیست و میراث‌فرهنگی آغاز می‌شود. برای صنعتی که گاه پایداری را به فهرستی از استانداردهای فنی تقلیل می‌دهد، این نکته حیاتی است: معنا، پیش‌نیاز ماندگاری است. لباسی که داستان شخصی و جمعی دارد، احتمال بیشتری دارد که حفظ شود، تا قطعه‌ای بی‌هویت.

 مد چگونه می‌تواند حافظه و هویت فرهنگی را احیا کند؟ پاسخ در بازتعریف نمادها در بافتی معاصر است. این پروژه المان‌های ایرانی را از حالت کلیشه‌ای تاریخی خارج کرده و به آنها جان تازه بخشیده است. این عناصر نه به‌عنوان آثار موزه‌ای، بلکه به‌عنوان اجزای یک زیبایی‌شناسی معاصر ارائه شده‌اند.

این همان نیروی مد است؛ توانایی نوشتن دوباره‌ روایت‌ها. برای مخاطب ایرانی، این تصاویر دریچه‌ای به حافظه‌ جمعی‌اند. برای مخاطب جهانی، درکی پیچیده‌تر از خاورمیانه ارائه می‌دهند. درکی انسانی‌تر و فراتر از تصاویر تک‌بعدی رسانه‌های خبری.

پروژه‌هایی ازاین‌دست، با همکاری فعالان مدی که مهاجرند و ریشه‌ شرقی دارند، بعدی تازه از مد پایدار را نشان می‌دهند: فضاهای سوم و پایداری فرهنگی. آینده‌ مد پایدار در «فضاهای سوم» ساخته می‌شود؛ جایی که طراحانی وارد عمل می‌شوند و میراث را به زبانی امروزی ترجمه می‌کنند. آنها یادآوری می‌کنند پایدارترین لباس، لباسی است که بتواند داستان نیاکان را در آن خواند و روایت کرد و با آن صدای خود را به جهان رساند.