از اصرار و پیگیری جماعتی که یک ماهی می‌شود پله‌های اداره را برای گرفتن مجوز صید «سهره طلایی» بالا و پایین می‌روند و از فقر و فلاکتی می‌گویند که انگار تنها راه نجات از آن صید هفتگی چند سهره است، کلافه‌ام و از اینکه در این چند سال موضوع صید سهره طلایی در مسیر درستی پیش نمی‌رود، مستأصل.

 ماجرای چانه‌زنی من و همکارانم با صیادان سهره مانند یک سریال تکراری هر سال از اواخر تابستان شروع می‌شود و تا آغاز فصل صید ادامه دارد. با هم گپ می‌زنیم، سر هم داد و بیداد می‌کنیم، برای هم شرط و شروط می‌گذاریم. در آخر بی اینکه به نتیجه‌ای برسیم که در کنار معیشت به‌ظاهر وابسته به صید، به حفاظت از سهره‌ها هم کمک کند، مجوز صید را صادر می‌کنیم.

شیراز انگار شهر سهره‌ها و سهره‌بازهاست. در خیلی از دکان‌ها به‌ویژه در بافت قدیم شهر، آواز سهره طلایی‌ها که در قفس‌های سیمی گرد و تزئین‌شده با مهره‌های رنگین نگهداری می‌شوند، به گوش می‌خورد. به‌دلیل این تقاضا، بازار خریدوفروش سهره طلایی و سهره-قناری داغ است. سهره‌گیرها عمدتاً از طبقه فرودست جامعه هستند که به‌گفته خودشان صورتشان را با سیلی سرخ نگه‌می‌دارند؛ طیفی از مردان جوان و میانسال و عمدتاً کم‌سواد. بیشترین جمعیت صیادان سهره طلایی در استان فارس، ساکن شهر شیراز هستند.

سهره‌گیری یک شغل سنتی است که از دیرباز در برخی مناطق کشور رواج داشته است. شغلی که توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست به رسمیت شناخته شده و هر سال پس از استعلام از وضعیت جمعیت سهره طلایی، طی دستورالعملی پروانه انتفاعی، صید این پرنده با بهایی اندک صادر می‌شود. ازآنجاکه به‌دلیل نبودن تجربه و مهارت لازم در سرشماری پرندگان شاخه‌نشین، برآوردی از جمعیت سهره طلایی در دست نیست، صادر شدن پروانه و یا صادر نشدن آن مبنای علمی ندارد. اما گفت‌وگو با صیادان حرفه‌ای‌تر مبین این است که جمعیت این گونه رو به کاهش و در مورد برخی زیرگونه‌ها و در برخی استان‌ها نزدیک به انقراض است.  

در دست داشتن پروانه صید سهره از یک طرف برای صیادان مجوز ورود به یک منطقه و وسیله قانع‌کردن مردم محلی برای برداشت از پرنده‌ها است. ایده‌ای که البته خیلی وقت‌ها جواب نمی‌دهد و کار به درگیری دو طرف می‌کشد. از طرف دیگر این پروانه، مجوزی به دارنده آن برای خریدوفروش سهره می‌دهد. معامله‌ای که اثبات قانونی یا غیرقانونی بودن آن برای مأموران محیط‌زیست کار ساده‌ای نیست. اینکه دستورالعمل صید سهره طلایی، دارنده پروانه را مکلف می‌کند درصورت فروش یا واگذاری بیش از یک پرنده زنده‌گیری‌شده به دیگری، مشخصات کامل آن فرد را کتباً به ادارات کل حفاظت محیط‌زیست اعلام کند هم کمکی به مدیریت این آشفته بازار خریدوفروش، دورگه‌گیری و صادرات پرنده نمی‌کند.

پس از صدور پروانه صید، هر صیاد مجاز است از اواسط پاییز تا اوایل زمستان  دو روز در هفته برای صید به منطقه‌ای خارج از محدوده مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست برود و در هر بار صید تا ۱۰ فرد پرنده را صید کند. سهره طلایی نر خوشخوان در بازار امروز به قیمت یک میلیون تومان به فروش می‌رسد. 

صید سهره طلایی روش‌های متفاوتی دارد. رایج‌ترین روش، دانه‌پاشی روی تورهای زمینی و جذب پرنده‌ها با بذر کتان است. اما صیادان سهره روش خود را به‌روز کرده‌اند. در جدیدترین روش صید، آنها از تورهای هوایی نامرئی (mist net) استفاده می‌کنند. در این میان، روش عجیبی هم وجود دارد که در آن از چسب موش برای گرفتن پرنده استفاده می‌شود. نکته جالب توجه اینجاست که فیلم‌های آموزشی استفاده از این روش و راه‌های تهیه و خرید چسب صید سهره طلایی به‌راحتی با جست‌وجویی در اینترنت یافت می‌شود.

پروانه سهره طلایی تضمینی برای صید نشدن سایر گونه‌ها نیست. در کنار سهره طلایی، پرندگان دیگر مانند سهره جنگلی، سهره سبز، سهره پیشانی‌سرخ و گونه‌های دیگری از گنجشک‌سانان نیز صید می‌شود. صیدی که اگر توسط افراد کم تجربه انجام شود، آسیب دیدن پر و بال پرنده‌ها یا تلف شدنشان اجتناب‌ناپذیر است.

در دستورالعمل صید سهره طلایی قید می‌شود پروانه صید با هدف جلب مشارکت صیادان به‌منظور همکاری با سازمان برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از اجزای تنوع‌زیستی و برای افرادی که از این راه امرار معاش می‌کنند، صادر می‌شود. اما اینکه این همکاری چگونه می‌تواند به حفاظت منجر شود و چه تضمینی برای بهره‌برداری پایدار از جمعیت این پرنده وجود دارد، مبهم و فاقد سازوکارهای نتیجه‌بخش است. نکته قابل‌توجه این است که آیا در بلندمدت نباید به‌دنبال راهکاری دیگر برای تأمین معاش جز از راه بهره‌برداری مستقیم از حیات‌وحش بود؟ 

متأسفانه چالش‌های پرشمار محیط‌زیست و توجهی که پستانداران بزرگ‌جثه در حفاظت به خود جلب می‌کنند، فرصتی برای مدیریت علمی و اصولی جمعیت سایر گونه‌ها باقی نگذاشته است. در کشورهای اروپایی سال‌هاست صید پرندگان آوازخوان با اهداف تجاری ممنوع شده و مجوز صید صرفاً برای اهداف پژوهشی صادر می‌شود.

صید سهره طلایی در برخی از استان‌ها برای گروهی یک شغل سنتی به شمار می‌رود. بنابراین، انتظار نمی‌رود این شغل به یکباره با شغل دیگری جایگزین شود و یا تغییر ماهیت دهد، اما می‌توان تلاش کرد آسیب آن به جمعیت سهره‌ها و دیگر پرندگان را به حداقل رساند. در گام نخست لازم است وضعیت جمعیتی سهره در زیستگاه‌های کشور مشخص و مبنایی برای تعداد پروانه‌های صادره قرارگیرد. تشکیل صنفی از صیادان سنتی و حرفه‌ای و ثبت مشخصات بیمه‌ای آنها در یک بانک اطلاعاتی، جلوگیری از جذب افراد جوان به این حرفه، آموزش صیادان پیش از فصل صید برای همکاری در حفاظت و سرشماری این گونه، راه‌اندازی محدود چند مرکز تکثیر برای رفع نیاز بازار پرنده‌فروشی و یافتن سازوکارهای نظارتی و قانونی برای جلوگیری از قاچاق این پرنده می‌تواند در حفاظت از این گونه مؤثر باشد.

سهره‌ها صدایی ندارند و بلاگردان آن گونه‌هایی شده‌اند که صدور مجوز شکارشان، معترض‌ها را به صف می‌کند. برای اینکه جلوی به تاراج‌رفتن آنها را بگیریم، تا فرصت باقی است، دست‌به‌کار شویم.