روز جهانی یوز فرصتی است تا به این واقعیت بپردازیم که وضعیت جمعیت یوز در ایران همیشه بحرانی بوده و ما در طول بیش از دو دهه گذشته خیلی موفق نبودیم که این جمعیت را به روند صعودی برسانیم. بااین‌حال، بد نیست در این روز اشاره‌ای به وضعیت فعلی داشته باشیم. 

براساس آمار سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، ما در حال حاضر هفت یوز نر، شش ماده و ۹ توله داریم که توله‌ها متعلق به سه ماده یعنی هلیا، مهشاد و تلما هستند. مجموع اینها به ۲۲ فرد می‌رسد و با احتساب دو یوز با جنسیت نامشخص که در یوزکنام دیده شده‌اند، عدد امسال به ۲۴ فرد می‌رسد. دو یوز نایبندان که دیده شده‌اند، نیز به این عدد اضافه نشده‌اند؛ چون هویت مشخص و قابل‌شناسایی ندارند. علاوه‌براین، شش یوز در اسارت شامل فیروز، آذر، توران، ایران، ابریشم و دلبر نیز داریم و در مجموع می‌توان گفت حداقل ۳۰ فرد یوز در ایران حضور دارند.

براساس آمار جمعیت یوز از سال ۹۸، یک نکته بسیار مهم و مرتبط با حفاظت این است که ماده‌ها در طبیعت همیشه در فرایند زادآوری مشارکت داشته‌اند و به‌محض استقلال توله‌ها یا ازدست‌دادن آنها، در نخستین فصل جفت‌گیری وارد چرخه تولیدمثل شده‌اند. با کمی احتیاط می‌توان گفت بالای ۹۰ درصد ماده‌های ما در طبیعت هر زمان که توله نداشتند، در اولین فصل جفت‌گیری در فرایند زادآوری شرکت کرده‌اند.

بنابراین، یوز گونه‌ای است که می‌توان به‌جرئت گفت یکی از موفق‌ترین گونه‌ها در زادوولد است و نرخ بالایی در تولیدمثل دارد. در زیستگاه‌های شمالی که اکنون با آنها بیشتر درگیر هستیم، تعداد توله‌ها عموماً عدد سه تا چهار را نشان می‌دهد و یوز ایرانی از نظر زادآوری عملکرد طبیعی خود را انجام می‌دهد. نکته جالب دیگر این است که برخلاف آفریقا که تنها حدود ۴۰ درصد توله‌ها بقا پیدا می‌کنند، در ایران براساس آمار از سال ۹۸، بیش از ۵۰ درصد ماده‌ها توانسته‌اند توله‌های خود را از یک‌سالگی که فصل بحرانی بقا است، عبور دهند؛ این، عدد قابل‌توجهی است.

مهم‌ترین تهدیدات فعلی در زیستگاه‌ها شامل جاده، سگ‌های ولگرد و بی‌صاحب و حضور شتر است که با جدیت هر سه موضوع با تأکید ویژه بر وضعیت جاده‌ها پیگیری می‌شود. آمار و ارقام نشان می‌دهد از میان ۶۹ مورد تلفات یوز که طی این سال‌ها ثبت شده، موارد مربوط به انسان شامل تصادفات جاده‌ای، سگ‌های بدون صاحب و شکار بیش از ۸۸ درصد تلفات را تشکیل می‌دهند.

به‌علاوه فروردین امسال، پس از شش سال تعطیلی پروژه بین‌المللی حفاظت از یوز آسیایی، پروژه ملی و با اتکا به منابع ملی شروع به کار کرده است. در هفت تا هشت ماه اخیر توانستیم منابع خوبی را از سازمان حفاظت محیط‌زیست برای حفاظت از یوز، با تمرکز بر استان سمنان که زیستگاه اصلی یوز در ایران است، تأمین کنیم. اقدامات خوبی در حوزه ایمن‌سازی جاده و مطالعات تغییراقلیم و اثرات آن هم انجام شده است. به‌علاوه با همکاری انجمن صنفی قرق‌داران محدوده یوزکنام، که در شمال توران و جنوب میاندشت قرار دارد و پیش‌تر یک کریدور شناخته می‌شد، اکنون به وضعیت حفاظتی بسیار خوبی رسیده و به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم یوز معرفی می‌شود. 

در سال ۱۴۰۴ هشت همیار گرفته شده که در شش ماه دوم این رقم به ۱۲ نفر خواهد رسید و وظیفه آنها کمک به حفاظت منطقه در کنار محیطبانان است. مدیریت منابع آب و خروج شتر توسط همکاران تازه جذب شده، نیز در دستورکار قرار دارد. در سال جدید یعنی ۱۴۰۵ هم برنامه‌ داریم تا با جدیت تمام یوزها را شناسنامه‌دار ‌کنیم و با استفاده از عکس‌ها و دوربین‌های تله‌ای، یک بانک اطلاعاتی دقیق تدوین ‌شود. 

خوشبختانه کمیته ملی یوز نیز تشکیل شده که جمعی از متخصصان، پیشکسوتان و تشکل‌ها در آن حضور دارند و وظیفه آنها نظارت و تأیید مرحله‌به‌مرحله اقدامات پروژه است؛ پروژه نیز خود را ملزم می‌داند هر اقدام را پیش از اجرا با این کمیته طرح کند. علاوه‌بر برنامه پنج‌ساله، یک برنامه اقدامات اضطراری در معاونت محیط طبیعی تا پایان ۱۴۰۵ تدوین شده است. یکی از اقدامات مهم نیز بهبود وضعیت طعمه‌ها در زیستگاه‌هایی مانند توران است که وضعیت مناسبی نداشت. انتقال جبیر از پارک ملی کویر به توران با موفقیت انجام شده و معرفی آنها نیز بدون مشکل بوده است. این اقدامات در نیمه دوم ۱۴۰۴ و سال ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت.

پروژه یوز در‌گیر دو چالش کمبود نیرو و امکانات

در کنار این اقدامات، پروژه ملی با مشکلاتی نیز روبه‌روست. برخلاف گذشته که پروژه بین‌المللی بود و منابعی از نهادهایی مانند UNDP دریافت می‌کرد، در این دوره منابع بین‌المللی وجود ندارد و باید از منابع ملی مانند طرح تنوع‌زیستی و دیگر منابع معاونت محیط طبیعی تأمین شود که این عدم استقلال خود یک آسیب است. همچنین، نبود ساختار مشابه پروژه‌های بین‌المللی و محدودیت در جذب نیروهای متخصص موجب کمبود نیرو و تجهیزات شده است.

در برنامه جدید، تعدادی دوربین تله‌ای از معاونت محیط طبیعی و دفتر حیات‌وحش تهیه شده و قرار است به استان‌های خراسان‌شمالی، خراسان‌رضوی و سمنان منتقل و در اختیار ادارات کل قرار داده شود تا دوربین‌گذاری آغاز شود. استان خراسان‌رضوی در طول بیش از دو دهه گذشته هیچ‌گاه در معادلات حفاظت از یوز نبوده، درحالی‌که چند زیستگاه مهم یوز که به‌عنوان ضربه‌‌گیر توران عمل می‌کنند، در این استان قرار دارند. پایش بسیار خوبی در این مناطق انجام شده و مناطقی مشخص شده‌اند که همیار به آنها تزریق می‌شود و پایش و حفاظت تقویت خواهد شد. 

در هفته آینده دوربین‌گذاری‌ها و پایش‌های مجدد انجام می‌شود. خراسان‌جنوبی نیز به‌زودی شاهد دوربین‌گذاری گسترده خواهد بود. رایزنی‌های خوبی برای تقویت خودروها در استان‌ها انجام شده و خراسان‌جنوبی که بزرگ‌ترین زیستگاه یوز در آن قرار دارد، اما همیشه از امکانات محروم بوده، یازده خودرو جدید از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست دریافت خواهد کرد. همچنین، در نظر گرفته شده که تعداد محیطبانان بیشتری برای این استان تخصیص یابد. خراسان‌رضوی هم یازده خودرو دریافت می‌کند و کارهای خرید و مجوزها انجام شده است. 

تلاش شده است زیستگاه‌هایی که در سال‌های گذشته محروم و ضعیف بودند، تقویت شوند. گرچه نیرو و تجهیزات اندک و بودجه محدود است، اما فعلاً استان‌های خراسان شمالی، جنوبی و رضوی و سمنان پوشش داده شده‌اند و تلاش می‌شود استان‌های کرمان، اصفهان و یزد نیز در آینده نزدیک در برنامه قرار گیرند.