آقای اشرفی‌پور آتش‌سوزی در هیرکانی قبلاً هم وجود داشته، اما در حال حاضر با گستردگی و آسیب زیادی روبه‌رو هستیم. نگاه شما به وضعیت فعلی چیست؟

آتش‌سوزی در سطح جنگل‌ها جزو پدیده‌هایی است که در تمام جنگل‌ها اتفاق می‌افتد و اگر جنگل سوزنی‌برگ باشد، سطح و میزان گسترش بیشتر است و تنه و تاج را در این مدل جنگل‌ها درگیر می‌کند. نمونه‌های این آتش‌سوزی را در ترکیه، کانادا و آمریکا هم داریم. این درحالی‌است که مدل آتش‌سوزی‌ها در جنگل‌های زاگرس با هیرکانی متفاوت است. 

در زاگرس قریب‌به‌اتفاق آتش‌سوزی‌ها در فصول گرم است؛ چون جنگل آنجا درخت‌زار و تُنُک است و زیر این جنگل‌ها تراکم گونه‌های علفی را به‌صورت یکدست داریم که در گرما خشک می‌شوند. آن‌جا وقتی آتش به پا می‌شود، سطح گسترش آن قابل‌ملاحظه است؛ چراکه پایه‌های درختی در این جنگل‌ها قد کوتاهی دارند و زیر چهار و نیم متر هستند. به‌این‌ترتیب، آتش پایه‌های بلوط و سایر گونه‌ها مانند بادام و بنه را می‌گیرد و شاهد آتش‌سوزی سطحی و بعضاً تنه‌ای و تاجی در زاگرس هستیم. 

اما در هیرکانی وضعیت متفاوت است. در شرایط عادی و نرمال هر چقدر از جلگه به ارتفاعات البرز شمالی که رویشگاه جنگل‌های هیرکانی است برویم، به‌صورت طبیعی دمای هوا کاهش پیدا می‌کند. اما معمولاً در شش‌ماهه دوم سال و عموماً در اواخر مهرماه تا اواخر فروردین سال بعد روزهایی از سال ما شاهد سکون هوای گرم هستیم و یک مرکز پرفشار در سطح قله‌ها و یال‌های دیواره البرز شمالی شکل می‌گیرد که این مرکز پرفشار بسیار قوی است و در روزهای گرم به‌سمت جلگه شمال کشور حرکت می‌کند. به این پدیده در هواشناسی «فون» و در اصطلاح محلی «گرمش» گفته می‌شود. 

مرکز پرفشار این پدیده در یال‌هاست و وقتی به‌سمت جلگه و دامنه حرکت می‌کند، باعث وزش باد گرم شدید می‌شود. این وزش باد در بعضی از دالان‌ها به‌دلیل شرایط کوه‌های شمال به‌صورت چرخشی است. معمولاً نزدیک ارتفاعات شدت گرما قابل‌ملاحظه است. در ارتفاعات البرز نقاطی را داریم که صعب‌العبور هستند و قبلاً هم طرح جنگلداری در آنها اتفاق نیفتاده و جزو مناطق حفاظتی هستند -دامنه بالای ۶۰ درصد شیب را جزو مناطق حفاظت‌شده به حساب می‌آوریم- حالا این مناطق حفاظتی و پرشیب که طرح جنگلداری هم نداشته‌‌اند، نسبتاً بکر مانده‌اند. در توده‌های جنگلی نسبتاً بکر حجم لاش‌برگ کف جنگل زیاد است. معمولاً در سطح زمین شاهد پایه‌های شکسته، افتاده و خشکیده هستیم که ظرفیت بالقوه برای آتش‌سوزی هستند.

اما آتش فعلی فقط به‌دلیل فون اتفاق نیفتاده، عامل انسانی برای آن شناسایی شده.

بله. در فصل پاییز که پدیده فون را داریم، هم‌زمان دامداران هم در حال کوچ از ییلاق به قشلاق هستند و در کنار دامداران، حضور شکارچیان غیرقانونی هم وجود دارد که در مورد الیت با توجه به اینکه این منطقه جزو زیستگاه‌های منحصربه‌فرد حیات‌وحش است، عامل آتش شکارچی بوده؛ این را با توجه به تجربه سالیان گذشته می‌گویم. 

گستره آتش محل بحث است، اینکه چند هکتار از جنگل درگیر شده، همچنان سؤال است. نظر شما چیست؟

در هنگامی که پدیده فون یا گرمش اتفاق می‌افتد، آتش‌سوزی به‌صورت نقطه‌ای و در لکه‌های هفت تا هشت هکتار در سطح جنگل‌های شمال کشور را داریم. هم‌زمان با آتش‌سوزی در الیت، در مینودشت هم آتش‌سوزی داشتیم که مهار شد. دو روز قبل در ارتفاعات ماسال و در مرز خلخال هم آتش داشتیم. به‌این‌ترتیب، الان دقیق نمی‌توان گفت چند هکتار، ولی اصولاً چندین لکه است که ممکن است همان‌ها مدام گسترده شوند. 

اما نظرات مختلفی مطرح است که از ۲۰۰ تا ۵۰ هکتار درگیر حکایت دارند.

آتش‌سوزی ۲۰۰ هکتاری نداریم، ممکن است دود آتش این گستره را درگیر کرده باشد. اما عموماً آتش‌سوزی‌های ناشی از گرمش لکه‌ای است، اما مسئله شیب تند، صعب‌العبور بودن منطقه و بکری آنجاست. مسئله این است که  افراد نمی‌‌توانند برای خاموش کردن به هر نقطه‌ای بروند و همین هم کار را سخت می‌کند. 

صحبت از اهمال‌کاری در روزهای اول مطرح است، علاوه‌بر آن کم‌اهمیت جلوه دادن آتش هم اتفاق افتاده. نظرتان چیست؟

دراین‌باره باید نهادهای دیگر نظر دهند، اما باید بدانیم اگر آتش‌سوزی‌ها در محل‌هایی باشد که حضور مأموران اجرایی راحت باشد، خط آتش در ساعات اولیه با ابزارآلات ساده مانند بیل، دمنده و آب‌پاش مهار می‌شود؛ چراکه آتش‌سوزی در نیمه دوم سال که سکون هوا داریم، پدیده‌ای طبیعی است که به‌صورت پراکنده اتفاق می‌افتد. ولی گاهی این آتش‌سوزی در نقاط صعب‌العبور است و نمونه این را در سال‌های گذشته هم داشته‌ایم، این نخستین‌بار نیست. نمونه‌اش ارتفاعات درفک گیلان، ارتفاعات سردآبرود کلاردشت، هفت‌خال جنگل‌های سوادکوه و یا جعفرآباد علی‌آباد‌کتول است؛ نقاطی صعب‌العبور که بی‌تردید تجهیزات و نیروی انسانی هم امکان تردد نداشته‌اند. در این‌صورت وقتی یک نقطه خاموش می‌شود، زیر لاش‌برگ‌ها هنوز گرم است و به‌سرعت با یک باد گرم، آتش شعله می‌گیرد، درحالی‌که نیروی انسانی هم آن را ندیده است. تا زمانی‌که بارندگی نداشته باشیم، پدیده فون با شدت و ضعف در جریان است و زیر لاش‌برگ‌ها مانند زغال نیمه‌فعال.

یکی از اصلی‌‌ترین نقدها استفاده دیرهنگام از ایلیوشین‌ها و آب‌پاشی هوایی است، چرا مدام این موارد تکرار می‌شود؟

چند سال است سعی می‌کنیم در آتش‌سوزی از پرنده استفاده کنیم و تجربه ما برای این کار طولانی نیست و بیشتر این پرنده‌ها در زاگرس استفاده شده است. ولی این بالگردها در بردن نیروهای اجرایی خوب عمل کرده و در بیش از ۳۰ بار نیرو به منطقه برده‌اند. پاشش آب توسط بالگردها هم بستگی به دقت دارد و دقت هم به شرایط کوه‌ها و منطقه مربوط است. گزارش‌های میدانی موجود می‌گویند در منطقه الیت بعضی از پاشش‌ها دقیق بوده و برخی به‌علت وزش باد و سختی منطقه نه. اغلب آب را از دریاچه ولشت کلاردشت برای خاموش کردن آب می‌آورند و هر بار ۴۰ مترمکعب آب روی آتش ریخته می‌شود. باید بدانیم ایلیوشین‌ها بیشتر قدرت مانور در مناطق مسطح دارند، اما اینجا مرتفع با دامنه‌های بسیار پرشیب است و در این شرایط، بیش از هر چیز نیروی انسانی کاربرد دارد. این نیروی انسانی است که می‌تواند با رصد دقیق‌ مانع از شعله‌ور شدن مجدد شود.

در حال حاضر، یکی از دغدغه‌های منطقه درخواست نیروی گسترده است و تعدادی از این افراد خود باری برای اطفا شده‌اند.

بله متأسفانه. اما از سوی دیگر، محلی‌ها که مشرف به منطقه هستند و تیم‌های آماده و آگاه به اطفای حریق، بسیار کمک‌رسان بوده‌اند. در حال حاضر، همه دنبال مدیریت این هستیم که خط آتش جدیدی ایجاد نشود. بنابراین به‌محض اینکه خط آتش جدید شکل‌ بگیرد، باید مهار شود. ما در این نقاط در سال‌های قبل همیشه برف داشتیم، اما الان برفی نیست و همه‌چیز دست به دست هم داده است. 

آیا تاکنون خبری از آسیب به نیروهای فعال در منطقه هم داشته‌ایم؟
طبق بخشنامه، وزارت کشور و سازمان مدیریت بحران استانداری باید در این زمینه پاسخ بدهد. اما آن چیزی که در صحنه دیدم، این سازمان و سایر ارگان‌ها در استان با جدیت مشغول کارند. اورژانس و نیروهای پزشکی هم حضور دارند و خوشبختانه تاکنون خبری از آسیب‌های جدی نداشته‌ایم.