در سال‌های اخیر، توجه جهانی به نظام‌های کشاورزی سنتی و دانش‌های بومی در جایگاه میراثی زنده از تعامل انسان و طبیعت افزایش یافته است. سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در قالب برنامه‌ «نظام‌های میراثی کشاورزی مهم جهانی» (GIAHS)، این نظام‌ها را شناسایی و ثبت می‌کند. 

ایران تاکنون شش نظام کشاورزی خود را در این فهرست ثبت کرده است؛ نظام کشاورزی مبتنی‌بر قنات کاشان (۲۰۱۴)، نظام سنتی کشت زعفران مبتنی‌بر قنات گناباد و نظام تولید انگور و فرآورده‌های آن در دره جوزان ملایر (۲۰۱۸)، باغ‌های دیم انجیر استهبان فارس، نظام سنتی کشت گردوی تویسرکان و باغستان سنتی قزوین (۲۰۲۳). 

در این گفت‌وگو، «مریم شهبازی»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع‌طبیعی گرگان، عضو هیئت‌مدیره انجمن توسعه حیات شهر قزوین و از نویسندگان اصلی پروپوزال ثبت جهانی باغستان سنتی قزوین، از اهمیت این نظام‌ها و جایگاه ایران می‏گوید.

چرا امروزه بحث دانش‌های بومی و نظام‌های سنتی کشاورزی تا این حد مورد توجه جهانی قرار گرفته است؟

جهان امروز با چالش‌هایی مثل تغییراقلیم، کاهش تنوع‌زیستی و بحران امنیت غذایی روبه‌روست. در چنین شرایطی، توجه به دانش بومی، ارزش‏های فرهنگی دیرپا و تجربه نسل‌هایی که قرن‌ها با طبیعت و سازگار با آن براساس رویکردی اکوسیستم محور زندگی کرده‌اند، حیاتی است.

نظام‌های سنتی کشاورزی حاصل انباشت تجربه مردمی هستند که بدون ابزارهای مدرن، راهی برای هم‌زیستی پایدار با محیط‌زیست پیدا کردند. آنها یاد گرفتند چگونه منابع محدود آب و خاک را طوری مدیریت کنند که هم معیشتشان تأمین شود، هم اکوسیستم آسیب نبیند. درواقع، این نظام‌ها نوعی «دانش زیسته» هستند که می‌تواند الگویی برای تاب‏آوری در برابر بحران‌های امروز باشند.

برنامه جهانی جیاس چگونه شکل گرفت و چه اهدافی را دنبال می‌کند؟

برنامه جیاس در سال ۲۰۰۲ توسط سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد، فائو در جریان اجلاس جهانی توسعه پایدار در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی، مطرح شد و از سال ۲۰۰۵ به‌صورت رسمی آغاز به‌کار کرد. هدف آن شناسایی و حفاظت از نظام‌های کشاورزی است که برپایه دانش بومی و در تعامل با طبیعت شکل گرفته‌اند و از آزمون زمانی طولانی سربلند بیرون آمده‏اند.

در سال ۲۰۱۵ جیاس به‌عنوان یکی از برنامه‌های رسمی فائو به رسمیت شناخته شد. این برنامه تلاش می‌کند نشان دهد کشاورزی سنتی تنها یادگار گذشته نیست، بلکه راه‌حلی برای آینده و الگویی برای پایداری در امنیت غذایی، اشتغال، سلامتی و حفظ محیط‌زیست است. در این نظام‌ها، تولید غذا، حفظ تنوع‌زیستی، سازگاری و پایداری جوامع، جلب مشارکت، حفظ و  استمرار فرهنگ و هویت بومی و محلی در یک چرخه متعادل با هم پیش می‌روند؛ چیزی که در مدل‌های صنعتی کشاورزی کمتر می‌بینیم. 

فائو برای ثبت نظام‏های میراثی کشاورزی مهم در جهان (جیاس) پنج معیار کلیدی دارد: تأمین معیشت و امنیت غذایی جوامع محلی؛ یعنی نظام باید بتواند معیشت مردم را پایدار نگه دارد. حفظ تنوع‌زیستی کشاورزی؛ گونه‌های گیاهی و جانوری بومی باید در آن تداوم داشته باشند. دانش بومی و فنون سنتی تولید؛ روش‌هایی که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند. ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی؛ چون در بسیاری از این نظام‌ها، کشاورزی فقط تولید نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم است و  درنهایت چشم‌انداز  و مناظری زیبا و ارزشمند که در تعامل پایدار انسان و طبیعت که علاوه بر کارکرد اقتصادی ایجاد شده است. 

درواقع، جیاس نظامی مبتنی‌بر حفظ اکوسیستم و در تعادل انسان و طبیعت را می‌پذیرد که بهره‌برداری از منابع با احترام به فرهنگ، دانش و محیط‌زیست انجام می‌شود. جامعه محلی مهمترین کنشگران جیاس هستند و دست‌اندرکاران دیگری مانند سازمان‏های مردم‌نهاد، دانشگاهیان و دستگاه‏های اجرایی ذی‌ربط در تهیه و تکمیل پروپوزال و اجرای برنامه عمل و اقدامات اولویت‌دار به جامعه محلی کمک می‏کنند

 تا امروز ۱۰۲ نظام از ۲۹ کشور جهان در فهرست جیاس ثبت شده‌اند. این نظام‌ها نمایانگر تنوع حیرت‌انگیزی از شیوه‌های بومی کشاورزی‌اند؛ از تراس‌های برنج در چین گرفته تا باغ‌های زیتون در اسپانیا.  

در سال ۲۰۲۵ مراسم اهدای گواهی رسمی جیاس در ۳۱ اکتبر در مقر فائو در رم برگزار می‌شود. در این مراسم، ۲۸ سایت جدید از ۱۴ کشور به فهرست جهانی افزوده می‌شوند. کشورهایی مثل آندورا، اتریش، اندونزی، سائوتومه و پرنسیپ و تاجیکستان برای نخستین‌بار به این شبکه جهانی می‌پیوندند. این مراسم فرصتی برای تبادل تجربه میان جوامع محلی و آشنایی کشورها با راهکارهای هم در زمینه حفظ تنوع‌زیستی و معیشت پایدار است.

ایران با پیشینه‌ای طولانی در کشاورزی و مدیریت منابع‌طبیعی، یکی از کشورهای شاخص در این زمینه است از نظر تعداد سایت‌های ثبت‌شده، در جایگاه چهارم جهان قرار دارد. 

چه ویژگی‌هایی در باغستان سنتی قزوین آن را شایسته ثبت جهانی کرد؟

باغستان سنتی قزوین میراثی زنده از تعامل هوشمندانه انسان و طبیعت است. این سامانه بیش از هزار سال قدمت دارد و برپایه‌ دانش بومی آبیاری سیلابی شکل گرفته است. 

در این شیوه، سیلاب‌های فصلی رودخانه‌های شمال قزوین از طریق شبکه‌ای از نهرها به باغ‌ها هدایت می‌شود. تقسیم آب براساس طومار تاریخی حمدالله مستوفی انجام می‌گیرد که سندی ۷۰۰ساله است. 

این نظام نه‌تنها برای آبیاری مؤثر است، بلکه به تغذیه آبخوان‌ها، کنترل سیل، جلوگیری از فرسایش خاک و مقابله با ریزگردها کمک می‌کند. درعین‌حال، حلقه‌ای سبز در اطراف شهر ایجاد کرده که هم ارزش محیط‌زیستی دارد و هم منظر فرهنگی کم‌نظیری به شهر داده است.

 باغستان از ساختار اجتماعی بی‌نظیری برای مدیریت منابع مشترک برخوردار است و در طی قرن‏های متمادی با فرهنگ و آداب و رسوم مردم قزوین درهم تنیده به گونه‌ای که توانسته خود را در طول تاریخ حفظ کند و پویایی‌اش را از دست ندهد.

از نظر تنوع‌زیستی هم باغستان گنجینه‌ای است با بیش از صد رقم درخت محلی پسته، بادام، گردو، انگور و زردآلو. نزدیک به ۱۰ درصد درختان باغستان در عین بارور بودن، کهنسال هستند و بیش از ۷۰۰ سال دارند؛ ۴۰ درصد آنها بیش از صد سال قدمت دارند. 

این درختان به‌نوعی ذخیره‌های ژنتیکی و تاب‌آورندگان تغییراقلیم این سرزمین محسوب می‏شوند و علاوه‌بر ارزش اقتصادی و اکولوژیکی این ژنوتیپ‏ها، می‏توان از آنها به‌عنوان منبع ژنتیکی بسیار غنی در برنامه‏های اصلاحی استفاده کرد. 

از دید داوران بین‏المللی، باغستان سنتی قزوین همه عناصر جیاس را دارد و نمایانگر تعامل و هم‌زیستی مناسب نیاکان این سرزمین با طبیعت از طریق به‌کارگیری مدیریت پایدار منابع آب یعنی پخش سیلاب است. 

باغستان تا ابتدای قرن حاضر بیش از چهار هزار هکتار وسعت داشت. متأسفانه به‌واسطه توسعه لجام‌گسیخته شهری، توسعه راه‌ها و معابر و ورود صنعت و جاگیری آن در بخش‌هایی از باغستان در چهار دهه اخیر مورد بی‌مهری بسیار قرار گرفت.

ثبت جهانی باغستان چگونه انجام شد و چه نهادهایی درگیر آن بودند؟

تدوین پروپوزال ثبت جهانی باغستان سنتی قزوین به زبان انگلیسی به‌صورت پرونده‌ای جامع و مستند همراه با برنامه عمل براساس دستورالعمل فائو در اسفند ۱۳۹۹ توسط انجمن مردم‌نهاد محیط‌زیستی قزوین «انجمن توسعه حیات شهر» انجام شد. مراحل ثبت با همکاری سازمان جهادکشاورزی استان در چند مرحله داوری و یک مرحله بازدید از باغستان توسط نماینده فائو، ادامه پیدا کرد. 

نماینده ویژه و مشاور علمی دبیرخانه جیاس فائو، جناب آقای پروفسور سلیم ذکری، باغستان را نمونه‌ای درخشان از «کشاورزی سازگار با اقلیم خشک» دانستند. سرانجام پس از پنج سال پیگیری، باغستان در اسفندماه ۱۴۰۲ (۲۰۲۳)، رسماً در فهرست جهانی جیاس ثبت شد.

ثبت جهانی چه دستاوردی برای باغستان و مردم قزوین می‌تواند داشته باشد؟

مسلماً این ثبت جهانی می‌تواند آورده زیادی برای استان قزوین و کشور داشته باشد. باغستان اکنون یک شناسنامه بین‌المللی دارد و محصولات ارگانیک آن می‌توانند با نشان تجاری (برند) جیاس وارد بازارهای جهانی شوند.

تجربه کشورهای دیگر نشان داده است محصولات دارای این نشان تا پنج برابر ارزش‌افزوده‌ بیشتری پیدا می‌کنند و این موضوع به رونق اقتصادی معیشت باغداران و مردم قزوین کمک می‌کند. از سوی دیگر، ثبت جهانی باعث افزایش توجه عمومی، سرمایه‌گذاری و گردشگری کشاورزی می‌شود. بازدیدکنندگان داخلی و خارجی با دیدن این نظام‌ها درک بهتری از پیوند انسان و طبیعت پیدا می‌کنند. 

یکی دیگر از نتایج مهم ثبت جهانی، شناسایی، مستندسازی و احیای دانش بومی آبیاری سیلابی  برای انتقال آن به نسل جدید است. 

اساساً برنامه عمل جیاس باغستان براساس محور آموزش کشاورزان، توسعه صنایع تبدیلی، برند‌سازی محصولات و حفظ تنوع‌زیستی تنظیم شده که امیدواریم با حمایت و پیگیری نهادهای مسئول و ذی‌ربط در استان، موجب تقویت اعتماد‌به‌نفس جامعه محلی، افزایش انگیزه برای استفاده از روش‏های پایدار و سالم سنتی تولید، افزایش درآمد باغداران از طریق ارتقای کیفیت تولید و عرضه محصولات و عدم تغییر کاربری باغات برای حفظ محیط‌زیست و بقای حیات شهر  شود. 

به اعتبار تدبیر و خردی که در طی بیش از هزار سال آزمون شده، عمده‌ترین راهکار مقابله با بیابان‌زایی از طریق تغذیه سفره‏های آب زیرزمینی، کاهش فرونشست زمین و حفاظت قزوین در برابر ریزگرد در گرو حفاظت و احیای باغستان سنتی است.

شما یکی از نمایندگان ایران در مراسم بین‌المللی اعطای گواهینامه ثبت جهانی بودید که روز جمعه (۹ آبان) در رم برگزار شد، این مراسم چه اهمیتی دارد؟ 

مراسم اعطای گواهی جیاس فقط یک جشن نمادین نیست؛ بلکه فرصتی برای معرفی دستاوردهای کشورها و شبکه‌سازی میان سایت‌های جهانی است. در این رویداد نمایندگان محلی و ذی‌نفعان هر سایت حضور پیدا کردند و تجربه‌های خود را درباره حفاظت، چالش‌ها و آینده توسعه پایدار به اشتراک گذاشتند. 

در این رویداد، در نمایشگاه جانبی نیز همه کشورها از جمله کشور ما ایران برای هر سه سایت ثبت‌شده اخیر، محصولات و تصاویر سایت‌های خود را ارائه داده‏اند. 

بدیهی است چنین تعامل‌هایی به ارتقای آگاهی جهانی درباره ارزش دانش بومی، فرهنگ و تنوع‌زیستی کمک می‌کند. 

به‌نظرم، باید این داشته‌ها را نه به چشم میراث گذشته، بلکه به‌عنوان فرصتی برای آینده ببینیم. باغستان و دیگر نظام‌های جیاس می‌توانند به الگویی برای توسعه پایدار، حفظ امنیت غذایی، و سازگاری با تغییراقلیم تبدیل شوند. 

با حمایت درست از کشاورزان، تقویت مشارکت محلی، حفظ تنوع‌زیستی و توجه به گردشگری کشاورزی می‌توانیم هم معیشت مردم را بهبود دهیم، هم امنیت غذایی و محیط‌زیستی کشور را تقویت کنیم. 

ثبت جهانی باغستان قزوین درواقع شروع راهی تازه است؛ راهی که نشان می‌دهد دانش بومی ایرانی هنوز هم می‌تواند الهام‌بخش جهان باشد.