عصر روز جمعه، نهم خردادماه، مشترکان پلتفرم نماوا امکان ورود به این پلتفرم شبکه نمایش خانگی را نداشتند. خبرگزاری «میزان» رسانه قوه قضائیه اعلام کرد سریال سووشون به کارگردانی «نرگس آبیار» و تهیه‌کنندگی «محمدحسین قاسمی» به‌دلیل «نداشتن مجوز قانونی» و «تمکین نکردن از مراجع ذی‌ربط» توقیف و شبکه نمایش خانگی «نماوا» به‌دلیل «امتناع از انجام تعهدات قانونی» مسدود شده است.

به‌دنبال این اتفاق، نماوا در واکنش به این توقیف بیانیه‌ای صادر و تأکید کرد سریال از همان مرحله ساخت دارای مجوز بوده و دلیل توقیف «اختلاف فقط بر سر ۶۲ ثانیه سریال» است. این پلتفرم در ادامه اشاره کرده که سووشون با «صرف هزینه بالا» تولید شده و در چند مرحله «مورد بازبینی نمایندگان ساترا» قرار گرفته و چندین‌بار میزبان کارشناسان این نهاد بوده است: «این سریال به‌خاطر طولانی شدن روند اصلاحات ساترا گرفتار تعلیق عرضه شده و حالا که عرضه شده، چنین گرفتار محدودیت می‌شود.»

حاشیه بعد از حاشیه

دیروز آبیار هم در یادداشتی به اقدام ساترا واکنش نشان داد و نوشت «سووشون» به‌دلیل «بازی‌های پیچیده و پنهان ساترا» توقیف شده است: «بماند که آنچه در قسمت اول به نمایش درآمد، به‌دلیل ممیزی آشکار، آن‌چیزی نبود که ما با تمام وجود ساخته بودیم. بخش‌هایی از روایت، از صداقت افتاد. صحنه‌هایی که باید دیده می‌شد، حذف شد، محو شد و بی‌صدا شد.»

او همچنین این پرسش را مطرح کرده «چگونه ممکن است سریالی که براساس رمانی فاخر از سیمین دانشور، نویسنده‌ای پیشرو، ملی و جهانی، ساخته شده و بارها و بارها در نیم‌قرن گذشته در همین کشور تجدید چاپ شده و تمام مراحل قانونی را طی کرده است، تنها چند ساعت پس از انتشار نخستین قسمت، با دستوری ناگهانی و مبهم متوقف و سکوی پخشش فیلتر شود؟ چه کسی پاسخگوی این حجم از توهین به شعور مخاطب، بی‌احترامی به تلاش هنرمندان و تخریب سرمایه‌ اجتماعی هنر این سرزمین خواهد بود؟»

آبیار در حالی در نوشته خود به اهمیت کتاب دانشور اشاره کرده که ماجرای امضای این کتاب، آن‌هم در غیاب نویسنده، توسط او و «بهنوش طباطبایی»، بازیگر نقش «زری» سریال، در نمایشگاه کتاب واکنش‌های زیادی به‌همراه داشت. اردیبهشت‌ماه بود که در غرفه انتشارات خوارزمی و با همکاری این نشر و پلتفرم نمایش خانگی نماوا، به‌بهانه ساخت «سووشون»، آبیار و طباطبایی در نشستی با عنوان «ادبیات در قاب تصویر» شرکت کردند. پس‌ازآن، تصاویری منتشر شد که نشان می‌داد آنها مشغول امضای کتاب در غرفه هستند. اما بعد از این حواشی و با وجود انتشار پوستری برای این برنامه، گفته شد امضای انجام‌شده نه روی کتاب، بلکه روی کارت‌پستال‌هایی ازپیش‌طراحی‌شده بود که همراه با نسخه‌ای از کتاب عرضه می‌شده‌اند. همچنین، ناشر اعلام کرد پوستری که عنوان «جشن امضای کتاب» را القا کرده بود، به‌دلیل بدسلیقگی برخی عوامل سریال منتشر و سپس به‌سرعت حذف شده است.

بااین‌حال تصاویر چیز دیگری می‌گفتند و واکنش‌هایی که مطرح شد، نشان از یک نگرانی فرهنگی داشتند.

سووشون آبیار سه سال پیش هم درگیر حاشیه‌های دیگری شد. فیلمبرداری سریال سووشون در باغ عفیف‌آباد و مسجد نصیرالملک شیراز با آسیب زدن به این آثار ملی همراه شد و اعتراض فعالان میراث‌فرهنگی و کنشگران محلی را به‌دنبال داشت. پس از اخبار و واکنش‌های منتشرشده نسبت به این موضوع، آبیار در صفحه اینستاگرامش توضیحاتی را منتشر و در بخشی از آن تأکید کرد: «خودم یک فعال میراث‌فرهنگی هستم و دغدغه میراث‌فرهنگی دارم.»

اما او که خود را فعال میراث‌فرهنگی می‌دانست، توجهی نکرد که سازمان وقت (وزارت) میراث‌فرهنگی از سال ۱۳۹۳ ساخت فیلم‌های سینمایی و سریال را در مکان‌های تاریخی ممنوع کرده است. وقتی هم ساخت دکور سریال «سووشون» در باغ عفیف‌آباد شیراز با رجوع به همان قانون با هجمه‌ای از انتقادها مواجه شد، وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مسئولیت صدور مجوز ساخت این فیلم در مکان‌های تاریخی شیراز را نپذیرفت.

پس از واکنش رسانه‌ها، مطالبه مردمی با راه‌اندازی کارزاری که از «عزت‌الله ضرغامی»، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و «محمدهادی ایمانیه»، استاندار فارس، درخواست توقف سریع ساخت‌وساز در محوطه باغ عفیف‌آباد را داشت، آبیار دراین‌باره اعلام کرد: «علی‌رغم نظر گروه تولید که بصرفه نبود این سریال را در شهر شیراز کار کنیم و بهتر بود در تهران کار کنیم، اصرار کردم در شیراز این سریال ساخته شود، به‌خاطر آنکه معماری و اتمسفر شیراز بتواند در سریال نشان داده و ثبت شود.»

او معتقد بود سریال سووشون که برای شیراز است، باید در این شهر با بناهایی متعلق به همان دوره، فیلمبرداری می‌شد.

همان زمان خبرگزاری ایسنا نوشت پس از درخواست فعالان میراث‌فرهنگی برای توقف ساخت این سریال، در ادامه که «ارگ کریم‌خانی» در اختیار گروه فیلمساز قرار گرفت، با حمایت مقامات استانی به‌ویژه مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همراه شد. به‌گونه‌ای‌که این مقام مسئول پس از انتشار تصاویری از بسته شدن ارگ کریم‌خانی به روی مردم و گردشگران به‌دلیل فیلمبرداری سریال سووشون با واکنش‌هایی همراه شد، گفت: «سریال سووشون اثر تاریخی ملی برای شناساندن فارس به مردم و ماهیت کار تبلیغ و تبیین جایگاه والای فارس در تاریخ کشور در دوران حساس است. بنابراین، شرایط مساعدت حداکثری برای تحقق مناسب اهداف تعیین‌شده در ساخت سریال در فارس ادامه خواهد داشت.»

بااین‌حال، آبیار وقتی سریال بعدی خود یعنی «بامداد خمار» را کلید زد، باز هم برای لوکیشن سریالش به سراغ بناهای تاریخی قزوین رفت و تصاویر منتشرشده نشان می‌داد او بار دیگر بی‌توجهی به ضوابط میراث‌فرهنگی در حفاظت از بناهای تاریخی را در پیش گرفته است.

شگرد تبلیغاتی؟

توقف ناگهانی یک سریال و مسدود شدن یک پلتفرم با وجود داشتن مجوزهای مختلف این شائبه را مطرح کرد که شاید همه این اتفاقات یک مسیر تبلیغاتی برای دیده‌ شدن این سریال باشد. مشابه آنچه گمان می‌رفت درباره سریال «تاسیان» ساخته «تینا پاکروان» در پلتفرم «فیلیمو» اتفاق افتاده است؛ چرخه ادامه‌دار پخش و توقیف با وجود داشتن مجوز که فرضیه تبلیغاتی بودن ماجرا را تقویت می‌کرد.

«احمد طالبی‌نژاد»، منتقد سینما، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره این موضوع و ساخت اثری از کتاب سیمین دانشور به یک پیشینه تاریخی اشاره می‌کند: «اوایل دهه ۶۰، «محمد متوسلانی» امتیاز این کتاب را از سیمین دانشور خرید تا آن را تبدیل به فیلم کند، اما درنهایت به او اجازه ساخت ندادند. تا الان که این اجازه به این «زوج خودی» رسیده که این سریال را بسازند.»

او شائبه تبلیغاتی بودن این روند را تأیید می‌کند و می‌گوید: «پس از پخش قسمت اول این سریال، ظاهراً آن انتظاری که می‌رفت، برآورده نشد و آنقدر مورد اقبال عمومی قرار نگرفت. اما خاطرم است زمانی که ساخت این اثر به‌صورت فیلم سینمایی توسط متوسلانی مطرح شد، گفته می‌شد اگر این فیلم ساخته شود، خیابان‌های تهران خلوت می‌شوند؛ چراکه  مردم برای دیدن این فیلم به سینماها هجوم می‌برند.»

او درباره اهمیت رمان سووشون توضیح می‌دهد: «سووشون یکی از رمان‌هایی است که نزدیک به صدبار تجدید چاپ شده و اغلب نسل میانسال کشور آن را خوانده‌اند. درواقع، به‌نوعی همه این رمان را دوست دارند. اما درباره ساخته آبیار، فکر می‌کنم این ماجرای توقیف نوعی شگرد تبلیغاتی است. این شگرد پیشتر هم درباره چند فیلم اتفاق افتاده بود، اما معتقدم آنقدر کمک‌کننده نیست؛ زیرا اگر هم پخش شود، این گمان به‌وجود می‌آید که سانسور شده است.»

طالبی‌نژاد معتقد است چنین روندی همانقدر غلط است که درباره امضای کتاب دانشور هم از سوی این فیلمساز اتفاق افتاد.

توقف ناگهانی یک پلتفرم و حقوق مصرف‌کنندگان

پس از توقف این سریال و مسدود شدن نماوا هیئت‌مدیره انجمن صنفی شرکت‌های نمایش ویدئویی آنلاین به این موضوع واکنش نشان داد: «نکته قابل‌تأمل در این تصمیم، این است که به‌جای مسدود کردن محتوای مورد مناقشه، کل دامنه پلتفرم مسدود شد؛ درحالی‌که محتوای تولیدشده در پلتفرم‌ها، هنوز از طریق کانال‌ها و سایت‌های غیرقانونی و بدون هیچ مزاحمتی در دسترس است.»

در بخشی دیگر از این بیانیه این پرسش مطرح شده است که «چرا به‌جای مسدودسازی کانال‌ها و شبکه‌های ماهواره‌ای که بی‌وقفه محتوای قانونی پلتفرم‌ها را به تاراج می‌برند، پلتفرم قانونی قربانی می‌شود؟ آیا این رفتار، جز تضعیف پلتفرم‌های داخلی و تشویق کاربران به مهاجرت به بسترهای غیررسمی، نتیجه دیگری خواهد داشت؟»

«افشین عزیزی»، حقوقدان، درباره مسدود شدن این پلتفرم به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «فارغ از مجوز داشتن سریال، خود نماوا هم مجوزهایی داشته و قاعدتاً باید به نهادهایی که مجوز دارند، قبل از فیلترشدن اطلاع داده شود که محتوای موردنظر را حذف کنند. اما ما نمی‌دانیم که به آنها گفته شده که محتوا را حذف کنند یا خیر. منتهی چیزی که می‌دانیم، این است که اگر بدون اطلاع قبلی بوده، این موضوع نقض شده است.»

از طرف دیگر با مسدود شدن این پلتفرم، موضوع حقوق مصرف‌کنندگان هم مطرح می‌شود. نماوا در بیانیه خود وعده داده که پیگیر حل این موضوع است و درصورت برطرف‌ نشدن مشکلات در روزهای آینده، هزینه اشتراک تمام افرادی که در دو روز گذشته و برای «سووشون» اشتراک خریده‌اند، بازگردانده می‌شود.

عزیزی دراین‌باره می‌گوید: «در اینجا بحث ارتباط میان حقوق مصرف‌کننده و امنیت ملی وجود دارد که حتی در کشورهای اروپایی و ایالت متحده آمریکا هم دیده می‌شود. به این معنا که در مواردی باید یکی از این دو را انتخاب کنیم و گاهی باید امنیت ملی را ترجیح دهیم. اما در مورد این سریال و موارد مشابه، هیچ‌کدام در آن درجه از اهمیت نیستند که دلیلی باشد تا نه‌فقط سریال را حذف کنند بلکه پلتفرم را هم از دسترس خارج کنند.»

او معتقد است درواقع اینجا فقط موضوع حقوق مخاطبان این سریال مطرح نیست: «حتی مشترکانی از نماوا هستند که ممکن است مخاطب این سریال نباشند، اما برنامه‌های دیگر این پلتفرم را دنبال کنند و آنان هم به‌واسطه این سریال، از حقوق خودشان محروم شدند.»

عزیزی می‌گوید این موضوع حقوق سرمایه‌گذاران را هم به‌نوعی نقض می‌کند: «گفته می‌شود ساخت هر قسمت یک سریال به‌طور میانگین بین ۵ تا ۱۰ میلیارد تومان هزینه دارد. ساخت سریال در این پلتفرم‌ها هم معمولاً با حمایت اسپانسرهای مختلف است که با اهداف دیده‌شدن و شناخته‌شدن بیشتر کسب‌وکارشان اسپانسر این برنامه‌ها می‌شوند. چنین اتفاقاتی می‌تواند باعث دلسردی اسپانسر و ترس سایر سرمایه‌گذاران شود و از سرمایه‌گذاری برنامه‌ها اجتناب کنند.»

باوجود حدس و گمان‌های مختلف درباره توقیف این سریال این پرسش همچنان مطرح است که آیا توقف ناگهانی یک اثر پس از عبور از فیلترهای متعدد، نشانه‌ای از نبود چارچوب‌های مشخص در نظارت است؟ یا اینکه حاشیه‌های پی‌درپی، خود بخشی از یک بازی رسانه‌ای برای جلب توجه است؟

به‌نظر می‌رسد تا زمانی که پاسخ روشنی به این پرسش‌ها داده نشود، نه سازندگان می‌توانند با اطمینان اثری خلق کنند، نه مخاطبان با آرامش آن را تماشا خواهند کرد و نه پلتفرم‌ها قادر به ایفای نقش خود به‌عنوان پل ارتباطی میان این دو خواهند بود. سووشون، چه به‌عنوان یک اثر هنری و چه به‌عنوان یک پرونده جنجالی، حالا به آزمونی برای احترام به حقوق همه ذی‌نفعان این چرخه تبدیل شده است.