در اوایل دهه۱۳۵۰ تلاش بسیاری برای ایجاد دو رشته دانشگاهی با عنوان‌های مهندسی «حیات‌وحش و اداره پارک‌ها» و «بهسازی محیطزیست» در مقطع لیسانس در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران داشت. این رشته‌ها با پیگیری در سال ۱۳۵۳در شورای دانشگاه تصویب و درنهایت بنا نهاده شد که البته این دو رشته بعدها به رشته مهندسی محیطزیست تبدیل شد. این اقدام او برای پایه‌گذاری چنین رشته‌ای، یخکشی را به پدر دانش محیط‌زیست ایران تبدیل کرد.

یخکشی در نهم اردیبهشت ۱۳۱۸ در دهستان یخکش در شهرستان بهشهر مازندران به دنیا آمد. دیپلم خود را در خرداد ۱۳۳۷ از دبیرستان بهشهر دریافت کرد و در سال ۱۳۲۹ (۱۹۶۰ میلادی) برای تحصیلات عالی به آلمان اعزام شد. در فروردین ۱۳۴۴ (۱۹۶۵ میلادی) مدرک مهندسی جنگل از دانشکده جنگلداری دانشگاه گوتینگن آلمان را دریافت کرد.

پس از فارغ‌التحصیلی، با استفاده از بورس فائو، دوره دکتری خود را در رشته سیاست جنگلداری در دانشگاه گوتینگن گذراند؛ دانشگاهی که ۴۹ استادش جایزه نوبل برده بودند. در آذر ۱۳۴۷ از رساله خود با عنوان «بررسی مسائل سیاست جنگلداری ایران» دفاع کرد. او سپس به ایران بازگشت و از دی ۱۳۴۷ به‌عنوان استادیار در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران مشغول به کار شد. یخکشی به‌واسطه تخصصی که در تحصیلات عالیه خود در دانشگاه گوتینگن آلمان کسب کرد، کتاب‌ها و مقالات متعددی را در زمینه سیاست منابع طبیعی و مسائل اجتماعی و اقتصادی با تأکید بر نقش مسائل اجتماعی و اقتصادی در مدیریت پایدار منابع طبیعی و نیز پارک‌های طبیعی به رشته تحریر درآورد.

در طول دهه‌ها فعالیت، به‌عنوان فردی که سال‌ها در دانشگاه‌های معتبر مازندران و تهران به آموزش مباحث محیط‌‌زیست مشغول بوده، نسلی از دانش‌پژوهان را پرورش داده است که امروز هر یک به‌عنوان فعالانی تأثیرگذار در عرصه حفاظت از طبیعت ایران شناخته می‌شوند. او زندگی خود را با صمیمیت و تعهد در دل روستای یخکش سپری کرد و در مسیر آموزش ساکنان محلی برای صیانت از منابع طبیعی و جانداران منطقه گام برداشت. او از پایه‌گذاران چندین نهاد مردمی مرتبط با محیط‌‌زیست در مناطق روستایی به‌شمار می‌رود. چندین دهه از عمر خود را وقف ترویج فرهنگ حفاظت از محیط‌‌زیست کرد و در این راه، تأثیری ماندگار از خود به‌جا گذاشته است. این استاد بازنشسته دانشگاه تهران، افتخارات علمی بسیاری در کارنامه دارد؛ انتشار چندین جلد کتاب به زبان‌های مختلف در حوزه محیط‌‌زیست و منابع طبیعی، دریافت جایزه ملی محیط‌‌زیست در سال ۱۳۸۱، دریافت تندیس طلایی تحقیقات محیط‌زیستی ایران در سال ۱۳۸۳و انتخاب به‌عنوان یکی از ۳۰ محقق برتر محیط زیست ایران در سال ۲۰۰۹ فقط بخشی از دستاوردهای او هستند.

*مشارکت مردمی؛ کلید حفاظت از طبیعت

یخکشی اسفندماه سال ۱۳۹۹ برای یک عمر تلاش در عرصه محیط‌زیست، شخصیت برگزیده جایزه مهرگان علم شد. او درباره این جایزه و حفاظت از محیط‌زیست در کنار مردم گفته بود: «اینکه مهندس، دکتر یا پروفسور هستیم، ما را مغرور نکند و از بالا به پایین نگاه نکنیم. روستاییان هم هزاران سال تجربه سینه‌به‌سینه را در خود دارند و باید برای همکاری آنها را در سطح برابر خود ببینیم.»

در سال ۱۳۴۷، به‌عنوان عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران آغاز به‌کار کرد و تنها یک سال بعد، نخستین طرح پژوهشی خود را در مازندران کلید زد. این پروژه با هدف بررسی شرایط اجتماعی و اقتصادی روستاییان و تأثیر آن بر منابع طبیعی و محیط‌زیست طراحی شده بود. او به این نتیجه رسید که بدون مشارکت واقعی مردم و مقابله با فقر فرهنگی و زیست‌محیطی، حفاظت از طبیعت به نتیجه نمی‌رسد. همین دیدگاه، تبدیل به محور اصلی فعالیت‌های علمی و میدانی او در دهه‌های بعد شد، هرچند در آن زمان از سوی مدیران و نهادهای رسمی چندان جدی گرفته نشد.

در سال ۱۳۷۹، در حاشیه نشستی علمی در آلمان، یکی از استادان درباره سرنوشت آن پروژه پیش از انقلاب پرسید. یخکشی پاسخ داد که با ترک ایران، اجرای طرح نیز متوقف شده است. بااین‌حال، با استقبال یکی از همکاران دانشگاهی در اروپا، تصمیم گرفت اجرای دوباره آن را در ایران پیگیری کند. در بازگشت، موفق شد حمایت برخی نهادها را در پایتخت جلب کند، اما در زادگاهش، مازندران، با مقاومت‌های شدیدی مواجه شد. مخالفان طرح، که از واگذاری جنگل‌ها به بخش خصوصی حمایت می‌کردند، در برابر هرگونه تحول محیط‌زیستی ایستادگی کردند.

با‌وجوداین، یخکشی کار خود را در روستای یخکش آغاز کرد. اگرچه فشارها موجب شد از اجرای پروژه‌ای مشترک با برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) صرف‌نظر کند، اما درنهایت با اصرار خود سازمان، کار را ادامه داد. او طرح جامعی بر پایه دستورکار ۲۱ سازمان ملل پیاده کرد که شامل حفاظت از جنگل‌ها، احیای منابع طبیعی، آمایش سرزمین و برنامه‌ریزی توسعه پایدار در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، دامداری و جنگلداری ترکیبی (آگروفارستری) بود. محور اصلی طرح، توانمندسازی جامعه محلی با مشارکت زنان، جوانان و گروه‌های مختلف روستایی بود. کار فرهنگی گسترده‌ای انجام شد؛ یک سال به گفت‌وگو، آموزش و اعتمادسازی با مردم گذشت و درنتیجه، مشارکت اهالی شکل گرفت.

در ادامه، مدیریت و حفاظت از ۳۲۰۰ هکتار جنگل در منطقه بهشهر، به مردم روستا واگذار شد. در طی پنج سال، این منطقه بدون قطع حتی یک درخت حفظ شد و هم‌زمان ۶۰ هکتار جنگل‌کاری انجام شد. موفقیت پروژه آنچنان چشمگیر بود که روستاییانی که به شهر مهاجرت کرده بودند، همراه با خانواده‌هایشان به یخکش بازگشتند و در پروژه مشارکت کردند. دستاوردهای اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی طرح، آن را در سطح استان مازندران به یکی از برترین پروژه‌ها بدل کرد و در میان ۸۰ پروژه سازمان ملل در ایران، در جایگاه سه طرح نخست قرار گرفت. همچنین، نتایج این تجربه موفق، در قالب ۱۰ پایان‌نامه کارشناسی ارشد و مقالات علمی منتشر شد و مورد تأیید محافل دانشگاهی و متخصصان قرار گرفت. یخکشی امیدوار بود نسل جوان‌تر هم به اصل مشارکت مردم معتقد باشند.

«شینا انصاری»، معاون رئیس‌جمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، با انتشار پیامی درگذشت یخکشی را تسلیت گفته است. «عباسعلی نوبخت»، رئیس پیشین سازمان منابع‌طبیعی کشور، هم در پی درگذشت پدر دانش محیط‌زیست ایران در پیامی نوشته است: «او آنقدر عاشق طبیعت ایران عزیز بود که در اوج بیماری و در مراحل نهایی نفس کشیدنش نگران پوشش گیاهی زادگاهش، امامزاده دهستان یخکش بهشهر بود. نگران طبیعت وطن بود و همیشه از «ایران» می‌گفت.»

در مستند پرتره‌ای که از یخکشی ساخته شده است، می‌گفت فقط یک آرزو دارد: «من برای خودم آرزویی ندارم. من از نظر معنوی بسیار ثروتمندم، ولی دلم می‌خواهد نبینم جوانی را که به‌علت فقر مادی نتواند تحصیل کند … آرزو دارم حداقل ببینم در مسیری حرکت می‌کنیم که چنین وضعیتی را نداشته باشیم. حیف است برای ایران.»