دزفول شهری تاریخی است که در کناره رودخانه «دز» واقع شده و به‌مرور زمان بافت تاریخی آن شکل گرفته است. پل قدیم این شهر در زمان ساسانیان ساخته شده و نه‌تنها دو بخش رودخانه را به‌هم متصل کند، بلکه مسیر جندی‌شاپور را نیز به آن‌سوی مرز ایران مرتبط می‌کند. ساسانیان در همان زمان برای حفاظت از پل، قلعه‌ای ساختند و جالب آنکه امروز هم در دزفول محله‌ای به‌نام «قلعه» وجود دارد که گفته می‌شود قدیمی‌ترین محله این شهر است. دزفول هنگامی رونق شهرنشینی خود را به‌مرور زمان به‌دست آورد که جندی‌شاپور کم‌کم از رونق افتاد و بیماری‌های واگیردار مردم شوشتر را گرفتار کرد. به‌این‌ترتیب، مردم به‌مرور زمان از روی پل قدیم عبور کردند و در دزفول ساکن شدند. شهری که در گذشته مانند سایر شهرهای کهن، دیواری داشت و این دیوار دارای چهار دروازه و برج دیده‌بانی (قُل) بود؛ به‌نام‌های دروازه پل، دروازه شوشتر، دروازه بختیاری و دروازه خراسان. در هر برج (قُل) چند دیده‌بان و نگهبان برای حفاظت و حراست شهر، شب و روز حضور داشتند. 

دزفول دارای ۲۴۴ هکتار بافت تاریخی است که در بخش شرقی شهر دزفول قرار دارد. این بافت دارای ۲۸ محله از جمله زرگران، سردولاب، ساکیان، سیاه‌پوشان، سیاه منصوری‌ها، شاه علقمه، کرناسیان، لبخندق، لوریان، صوبی یون، آقامیر، گنجشکیان، باروت‌کوبان، پیرنظر، چلاکه، چولیان، خراطان، چوقابفان، چینی‌سازان، حصیربافان، شاهرکن‌الدین و… است و ۷۵ خانه ثبت ملی را در خود جا داده است. علاوه‌براین، این شهر به‌واسطه وجود صنعتگران بی‌شمار در رشته کپوبافی، به‌عنوان شهر جهانی «کپو» نام‌گذاری شده و دارای صنعتگرانی است که از نشان اصالت ملی و بین‌المللی برخوردار هستند. 

به‌گفته «حمیدرضا خادم»، رئیس میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دزفول، «در این شهر خانه‌های تاریخی بوم عرب (خانه مادری)، خانه قطب، خانه سید شمس‌الدین، خانه سوزنگر، خانه تیزنو، خانه قلقچی، خانه پیروزمند و خانه صنیعی به‌عنوان اقامتگاه یا مراکز پذیرایی فعالیت دارند یا محلی برای برگزاری رویدادها هستند. خانه مجاهد، خانه عدل و عمارت مجدی به‌منظور فعالیت در زمینه اقامتگاهی در حال مرمت هستند. همچنین، عمارت عبیدزاکانی به سبک معماری اصیل دزفول ساخته شده و آماده بهره‌برداری است. همچنین، درصدد راه‌اندازی مرکز تحقیقات پل قدیم دزفول هستیم.» 

در محله‌ای به‌نام کرناسیون که در بافت مرکزی شهر دزفول قرار دارد، بنای حمامی که به کرناسیون معروف است، به موزه مردم‌شناسی اختصاص داده شده است. بنای این حمام به شماره ۸۴۷۷ در ردیف آثار ملی ایران به ثبت رسیده و یکی از بناهای اواخر دوره زندیه است. همچنین، پل قدیم دزفول، مهمترین اثر تاریخی این شهر است که دو منطقه شرقی و غربی رود دز را به‌هم وصل می‌کند. این پل درحقیقت یکی از راه‌های رابط منطقه جندی‌شاپور و سرزمین میان‌رودان بوده که به دستور شاپور اول ساسانی پس از پیروزی بر والرین، امپراتور روم، و با به‌کارگیری اسرای رومی در سال ۲۶۳ میلادی ساخته شده است. در حال حاضر، این پل ارتباط بین محلات شرقی و غربی شهر دزفول و دسترسی به شهر اندیمشک را تسهیل می‌کند.  

از تخریب‌های عمدی تا مشارکت سازنده

اما با گذر از بافت تاریخی دزفول، شاهد «کَل»خرابه‌هایی (اصطلاحی که در دزفول به خانه‌های فرسوده داده می‌شود) هستیم که یا مجهول‌المالک هستند یا با تعدد ورثه مواجه‌اند. تعداد آثار ثبت‌شده در فهرست میراث ملی در شهر دزفول، باتوجه‌به گستره‌اش، بسیار کم است. تخریب‌های عمدی در بافت تاریخی این شهر بسیار زیاد است و انگیزه‌های مختلفی برای این تخریب‌ها وجود دارد. بااین‌حال، بارندگی‌ها، صدور برخی مجوزهای شهرداری برای تخریب و نوسازی در بافت، و نابسامانی فاضلاب شهری از جمله دیگر دلایل تخریب برخی خانه‌های موجود در بافت تاریخی است. بااین‌حال، انگیزه‌ها برای تخریب بافت تاریخی از سوی عده‌ای که دلسوز بافت تاریخی نیستند، بسیار است. اما با وجود برخی تخریب‌ها، مشارکت عده‌ای از مالکین خانه‌های تاریخی قابل‌توجه است. 

درحالی‌که در سال‌های گذشته، سازمان عمران شهرداری دزفول در مقام شهرداری بافت تاریخی عمل می‌کرد و دست به اقدامات مرمتی قابل‌توجهی می‌زد، اما از اوایل سال ۱۴۰۰ این سازمان منحل شده و از آن سال تاکنون فعالیت‌های مرمتی و مشارکتی شهرداری دزفول محدود شده است. ساباط میرزکیان و ساباط زرنگار از جمله دو بنایی هستند که جزو گذرهای شهری محسوب می‌شوند و با کوتاهی‌های شهرداری با تخریب مواجه شدند. 

بافت تاریخی ساختارشکن

کارشناسان معتقدند معماری دزفول ساختارشکنانه است. بافت فشرده و درهم‌تنیده آن باعث شده معماران از گذشته در قید و بند ابعاد نباشند. حتی در بافت تاریخی، خانه‌هایی وجود دارد که بخشی از آن در خانه همسایه است. معماری دزفول در عین حفظ ارزش‌های ساختارگرایانه خود، به معماری بی‌قید و بند هم مشهور است. این تفکر ساختارشکنانه باعث شده است این بافت درهم‌تنیده، زیباتر از دیگر بافت‌ها به‌نظر برسد. 

آنچه دزفول را از دیگر بافت‌های تاریخی متمایز می‌کند، اهمیت معماری آن در بناها و خانه‌های مردم است. یعنی برخلاف بافت‌های دیگر، بناهای عمومی چون مسجد، حمام و یا دیگر بناهای شهری، اهمیت بیشتری از خانه‌های مردم ندارند و چه‌بسا در دزفول خانه‌های مردم اهمیتی دوچندان نسبت به بناهای عمومی دارند.

یکی از ویژگی‌های دزفول، تزئینات آجری آن است. آجر در دزفول به‌جای ۵ سانت، ۳.۵ سانت است و به‌این‌ترتیب، تزئینات آجری و گره‌هایی که در این تزئینات دیده می‌شوند، ریزتر و زیباتر هستند. تزئینات آجرکاری دزفول هم ریشه در اقلیم گرم منطقه دارد. تعداد زیاد این تزئینات باعث می‌شود میان آجرها سایه ایجاد شود و به‌این‌ترتیب، بخشی از دیوار پشتی خانه خنک باقی بماند و گرما کمتر وارد خانه شود. تزئینات معماری چون خوون‌چینی، تبنچه، گره‌کاری از جمله تزئینات معماری ثبت‌شده با نام دزفول است. 

در این بافت، آجرکاری با گذرهای سرپوشیده‌ای به‌نام ساباط به‌هم متصل می‌شوند که سال‌ها هویت معماری بومی این منطقه را دربرمی‌گیرند. نقوش زیبای آجری، قوس‌ها، طاق‌ها و معماری خاص آجری دزفول، این شهر تاریخی را ملقب به شهر آجر کرده است. همچنین، بازار دزفول قدیم، نمادی از معماری ناب و کارآمد است. این بازار را چهار راسته آهنگران، بزازان، خرده‌فروشان و خرازان تشکیل می‌دهند؛ اما در حال حاضر از این چهار راسته، تنها راسته آهنگران و بزازان فعال است و دو راسته دیگر به مشاغل مختلف و متنوعی اختصاص پیدا کرده است. عناصر معماری ایرانی، شالوده اولیه بنای بازار را تشکیل داده‌اند و معماری اسلامی نیز به آن اضافه شده است. بازار دزفول، سقف و پوشش دائمی ندارد و فقط دارای سایبان‌هایی از جنس چوب، ورق‌های فلزی و پارچه است. این پوشش روی بازار هم مناسب فصول سرد و هم گرم سال است. کف‌پوش بازار نیز با طرح سنتی احیا شده است. به‌همین دلیل، با وجود گذشت سال‌های زیاد از قدمت بازار، همچنان ظاهر خوب و قابل‌قبولی دارد. علاوه‌براینها، در ساخت این بازار به نکات جالبی توجه شده است. برای مثال، در کل بازار تمهیداتی برای هدایت جریان هوا در فضا ایجاد شده است که جزو جذابیت‌های بصری این بازار هم به‌شمار می‌آید. سازندگان بازار قدیم دزفول با درنظر گرفتن جهت جریان باد و نواحی فشار منفی، فضای بازار را طراحی کرده‌اند. براساس این طراحی، هوا در همه ساعات روز در آن جریان داشته و تهویه می‌شود. برای مدیریت بیشتر فضا، در نقاط کور شمال و شرق بازار، میدانچه‌هایی ایجاد کرده‌اند. همچنین، راسته شرقی و شمالی بازار در بیشتر مناطق سرپوشیده هستند؛ درحالی‌که سایر بخش‌ها به‌صورت روباز ساخته شده‌اند تا شدت جریان باد کنترل شود. نکته جالب اینکه داخل حجره‌ها هم هواکش‌هایی در نظر گرفته شده است تا جریان هوای ملایم و دائمی در آنها برقرار باشد. اما متأسفانه گاهی مردم یا برخی سازمان‌ها اقدام به پوشاندن این فضاهای باز می‌کنند که نه‌تنها به معماری بازار دزفول قدیم آسیب می‌رساند، بلکه باعث به‌هم خوردن تناسب هوای داخل آن می‌شود که در چنین اقلیم گرم و مرطوبی اصلاً صحیح نیست. داخل این بازار یک کاروانسرای زیبا هم قرار گرفته است. بقعه شیخ اسماعیل قصری از این کاروانسرا قدیمی‌تر است و قدمتش به قرن ششم هجری قمری می‌رسد. کنار راسته آهنگران نیز بنایی آجری قرار گرفته است که به آن «ساباط بازار» می‌گویند. این بنا که به دوره قاجار تعلق دارد، در سال‌های اخیر مرمت شده است و از جاذبه‌های این بازار به حساب می‌آید. 

بافت قدیم و تاریخی دزفول یکی از ارزشمندترین بافت‌های تاریخی کشور است که قرن‌ها هویت معماری اصیل ایرانی را در خود جای داده است. وجود ده‌ها اثر ثبت ملی شامل ساباط‌ها، خانه‌ها، حمام‌ها، مساجد و گذرهای تاریخی، فرصت بسیار مناسبی را برای گذران لحظاتی به‌یادماندنی در فضایی تاریخی فراهم می‌آورد.

پادکست خبری ۲۰ اسفند ۱۴۰۳