در جهان امروز بنگاه‌های اقتصادی به این نتیجه رسیده‌اند که برای توسعه و پایداری باید به محیط و جامعه محل فعالیت خود بیشتر توجه داشته باشند و می‌دانند که توسعه پایدار برای بنگاه اقتصادی بدون توجه به پایداری و توسعه فضای فعالیتشان امکانپذیر نیست. در سال‌های اخیر مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) Corporate Social Responsibility) به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار در جوامع مدرن مورد توجه جدی قرار گرفته است. اما در ایران این مفهوم، که به‌معنای تعهد شرکت‌ها به رعایت اصول اخلاقی، اجتماعی و زیست‌محیطی در کنار اهداف اقتصادی است، هنوز با چالش‌‌های بسیاری روبه‌روست. هنوز شرکت‌ها، جامعه و حکومت در ابتدای راه شناخت این مفهوم و به‌کارگیری بایسته و شایسته آن هستند و در این میان برداشت‎های ناقصی ازین مفهوم ملزوم توسعه پایدار دارند. شرکت‌ها عموماً  با رویکرد تبلیغاتی به‌سمت مسئولیت اجتماعی می‌روند، دولت و نهادهای دولتی از این مفهوم برای جبران کمبودهای مالی و اجرایی خود بهره می‌برند و جامعه رفع نیازهای خود را از طریق بنگاه‌های اقتصادی دنبال می‌کند. در این میان، رسانه‌ به‌عنوان صدای هر سه این نهادها نقش دوگانه‌ای در بهبود یا تخریب مسئولیت اجتماعی شرکتی ایفا می‌کند. ازآنجاکه مسئولیت اجتماعی شرکتی در ایران مفهومی جدید و وارداتی است و هنوز جایگاه مناسب خود را نیافته است، رسانه به‌عنوان پل ارتباطی بین بنگاه‌های اقتصادی، جامعه مدنی و حکومت، می‌تواند تعامل سازنده‌ای بین این سه رکن ایجاد کند و به استقرار بایسته این مفهوم برای حرکت در مسیر توسعه پایدار یاری رساند.

رسانه و آگاهی‌بخشی 

رسانه، به‌عنوان نهاد اطلاع‌رسانی، نقش دوگانه‌ای در بهبود و یا تخریب مفاهیم و اندیشه‌ها دارد. ارائه اطلاعات نادرست همانقدر می‌تواند مخرب باشد که ارائه اطلاعات درست می‌تواند سازنده باشد. خرد جمعی همیشه راه و مسیری برای گذار از مشکلات و مصائب پیدا می‌کند، اما این مسیریابی براساس اطلاعات و دانسته‌ها رخ می‌دهد. حال اگر اطلاعات درست و حقیقی منتقل نشود، مسیریابی با مشکل روبه‌رو می‌شود و چه‌بسا به بیراهه رود. 

سرزمینی می‌تواند مسیر توسعه را به‌درستی بپیماید که اجزای آن بتوانند تعاملی سازنده با هم داشته باشند. رسانه‌ها با ارائه گزارش‌های تحلیلی، افشای تخلفات و تشویق به شفافیت، می‌توانند نقش مهمی در ایجاد تعامل سازنده بین بنگاه‌های اقتصادی، جامعه و حکومت ایفا کنند. برخی رسانه‌ها با ارائه اطلاعات درست و حقیقی از مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی، این تعامل را تقویت کرده‌اند. درعین‌حال، گاه دیده می‌شود که همین رسانه‌ها با انتشار اخبار و اطلاعات نادرست و ناقص مانع از دید درست شرایط و در پی آن گمراهی و سرگشتگی می‌شود، مسئله‌ای که در بسیاری از موارد در کشور دیده می‌شود و جامعه را به سردرگمی کشانده است. 

مسئولیت اجتماعی شرکتی، مفهومی جدید و ناشناخته است و آگاهی‌بخشی و فرهنگسازی در این زمینه از اهمیت بسیار دارد. «محمود اولیایی»، رئیس کمیسیون مسئولیت اجتماعی شرکتی اتاق بازرگانی ایران، معتقد است: باید در زمینه مسئولیت اجتماعی شرکتی فرهنگسازی کنیم؛ زیرا بسیاری از افراد، حتی مقامات محلی، اطلاع و آگاهی‌ چندانی از این مفهوم ندارند. 

ارتباط و تعامل میان بنگاه‌های اقتصادی، جامعه و حکومت نیز همچون بسیاری از تعاملات ما، با تاریکی‌ها و نقص‌های بسیار همراه است و در این شرایط، نقش رسانه ‌به‌عنوان رکن تعامل‌ساز و آگاهی‌بخش بیش‌ازپیش اهمیت دارد.

رسانه و تخریب صنایع 

رسانه‌ها با انتشار گزارش‌هایی درباره تأثیرات اجتماعی و زیست‌محیطی فعالیت‌های شرکت‌ها، آگاهی عمومی را افزایش می‌دهند. گزارش‌های تحلیلی رسانه‌ها از تخلفات و آلایندگی صنایع از جمله مواردی است که صنایع را به‌سمت رفع آنها هدایت می‌‌کند. افشای تخلفات و بیان مطالبه عمومی برای کاهش و رفع آسیب‌ها می‌تواند تأثیر بسیاری بر رفتار شرکت‌ها  و صنایع داشته باشد. 

گاهاً رسانه‌ها بدون بررسی دقیق منابع، اطلاعات نادرست یا ناقص منتشر می‌کنند که می‌تواند اعتبار شرکت‌ها را خدشه‌دار کند. انتشار اخبار غیرمستند و بدون ارائه مدارک کافی درباره تخلفات زیست‌محیطی یک شرکت، باعث ایجاد بحران اعتماد عمومی می‌شود و تعامل صنایع و جامعه را با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو می‌کند. این درحالی‌است که صنایع و افراد جامعه همگی شهروندان این سرزمین هستند و هر دو به امنیت روانی و اجتماعی نیاز دارند.

رسانه‌ها با تمرکز بر مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی، شرکت‌ها را به پاسخگویی بیشتر سوق می‌دهند، اما اگر این فشارها بدون توجه به حقایق اجتماعی و اقتصادی کشور باشد، منجر به کم شدن تعامل صنایع و شرکت‌ها با جامعه می‌شود و همچنین عدم شفافیت آنها را در پی خواهد داشت.

در کشورهای توسعه‌یافته با اقتصاد آزاد تعامل بنگاه اقتصادی با جامعه بسیار متفاوت است با آنچه در کشور ما اتفاق می‌افتد. در این جوامع تعامل اقتصادی آزاد در حال انجام است و جامعه برای خرید از شرکت‌ها و صنایع به رفتار اجتماعی و محیط‌زیستی آنها توجه می کند و در این تعامل اقتصادی دارای قدرت و نفوذ است. اما در کشور ما که محدودیت‌های اقتصادی قدرت انتخاب را از مردم گرفته است، آگاهی از فعالیت‌های محیط‌زیستی و اجتماعی صنایع شاید چندان در تصمیم‌گیری مردم برای خرید و یا عدم خرید از صنایع نقشی نداشته باشد. بااین‌وجود، خوشنامی و پذیرش اجتماعی در هر جامعه‌ای مؤثر است؛ هرچند کم‌تأثیر.

با اینهمه مسیر توسعه از  آگاهی جمعی می‌گذرد و همان‌طورکه «حسن فروزان‌فرد»، رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق بازرگانی تهران، به «پیام‌ما» گفته است: «برای حرکت به‌سمت مسئولیت‌پذیری اجتماعی، باید رسانه‌های فعال در این عرصه داشته باشیم تا سطح آگاهی جامعه را ارتقا دهیم. نقش رسانه در تولید محتوای ارزنده و به‌کارگیری روش‌های مختلف برای ارتقای سطح آگاهی اجتماعی، نقشی کلیدی است. اگر در این زمینه فعالیت کنیم، می‌توانیم امیدوار باشیم که به‌واسطه آگاهی عمومی، شرکت‌ها به‌تدریج مسئولیت‌پذیر خواهند شد.» 

معرفی الگوهای موفق یا تبلیغات دروغین

رسانه‌ها با معرفی شرکت‌هایی که در زمینه مسئولیت اجتماعی پیشرو هستند، الگوهایی برای سایر شرکت‌ها ایجاد می‌کنند. پوشش خبری درباره اقدامات زیست‌محیطی شرکت‌های فعال در این زمینه، باعث تشویق سایر شرکت‌ها به پیروی از این الگوها شده است. ضمن اینکه به‌سبب وجهه‌سازی برای شرکت‌های فعال و پیشرو، موجب ترویج چنین رفتارهایی خواهند شد.

البته باید توجه داشت که برخی رسانه‌ها با دریافت تبلیغات از شرکت‌ها، به‌‎جای نقد و بررسی عملکرد آنها، به تبلیغات یک‌جانبه می‌پردازند. این موضوع باعث شده است شرکت‌ها بدون توجه به مسئولیت اجتماعی خود، تنها بر جنبه‌های تبلیغاتی تمرکز کنند. این مسئله زمانی بغرنج‌تر می‌شود که تمایزی بین گزارش‌های میدانی رسانه‌ها و آگهی‌های تبلیغاتی و رپورتاژی شرکت‌ها دیده نمی‌شود.

این رفتار رسانه‌ها، همواره مورد انتقاد کارشناسان محیط‌زیست و مسئولیت شرکتی بوده است، چنانکه «ندا کردونی»، مشاور مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی اتاق بازرگانی تهران، می‌گوید: «یکی از چالش‌های اطلاع‌رسانی در زمینه مسئولیت اجتماعی طی سال‌های اخیر، عدم تمایز میان محتوای تبلیغاتی و آگهی‌‌بخشی است. متأسفانه، برخی رسانه‌ها در این حوزه صرفاً به‌عنوان بستری برای انتشار آگهی عمل می‌کنند، در‌حالی‌که طبق قانون، باید مشخص کنند که این محتوا رپورتاژ آگهی است؛ اما در عمل، این شفافیت رعایت نمی‌شود و مخاطب نمی‌تواند به‌درستی تشخیص دهد که با یک خبر واقعی مواجه است یا یک محتوای تبلیغاتی.»

عدم شفافیت رسانه در اطلاع‌رسانی و تبدیل شدن آن به بازوی تبلیغاتی صنایع و شرکت‌ها، هم بی‌اعتمادی جامعه به رسانه را در پی خواهد داشت و هم بی‌اعتمادی به صنایع را؛ چراکه رفتار غیرشفاف هر فرد دخیل در آن را فریبکار جلوه می‌دهد و بازیابی اعتماد سخت و دشوار خواهد بود. بی‌اعتمادی به شرکت‌ها، برای تعامل آنها با جامعه مشکلات بسیار پدید می‌آورد.

بازنگری مطالبات جامعه و حکومت

یکی از مهمترین چالش‌های حال حاضر مسئولیت اجتماعی در شرکت‌های ایرانی، مطالبات و دستورات دولتی و حکومتی است که عموماً برای جبران کمبودهای مالی و اجرایی دولت انجام می‌گیرد. دولت مدام وظایفی را به صنایع و شرکت‌های بزرگ، خصوصاً دولتی و خصولتی، تکلیف می‌کند که نه‌تنها خارج از وظایف واقعی آنهاست بلکه مانعی است برای انجام مسئولیت اجتماعی حقیقی آنها. جامعه و مردم محلی نیز تحت تأثیر این دستورات بالادستی، انجام چنین فعالیت‌هایی را از وظایف صنایع و شرکت‌ها می‌شناسند. این درحالی‌است که با شرایط دشوار اقتصادی کشور بسیاری از صنایع و شرکت‌ها برای رفع آسیب‌های وارده به محیط‌زیست و اجتماع نیز دچار کمبود منابع مالی هستند. در این شرایط، آگاهی‌بخشی رسانه به مردم و همراهی با صنایع می‌تواند آنها را در انجام مسئولیت‌های واقعی خود یاری رساند و از اعمال فشارهای نادرست حکومتی و اجتماعی بر آنها بکاهد.

درواقع، با وجود نقش مثبت رسانه‌ها، گاهی اوقات عملکرد نادرست یا غیرحرفه‌ای آنها می‌تواند به تخریب مسئولیت اجتماعی شرکتی منجر شود. چنانکه برخی رسانه‌ها به‌دلیل عدم رعایت اصول حرفه‌ای یا وابستگی به گروه‌های خاص، به‌جای بهبود، به تضعیف این مفهوم دامن زده‌اند.

 رسانه‌ به‌عنوان یکی از ارکان اصلی جامعه مدنی، نقش حیاتی در بهبود یا تخریب مسئولیت اجتماعی شرکتی ایفا می‌کنند. با وجود چالش‌های ساختاری و اقتصادی عدیده کشور، رسانه‌ها می‌توانند با رعایت اصول حرفه‌ای و افزایش آگاهی عمومی، به ارتقای این مفهوم کمک کنند.