شما چندسالی مدیرکل محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری بودید و توانستید در این استان کارنامه خوبی هم به جا بگذارید، حالا سمت مدیریت در استانی را به‌عهده گرفتید که به‌واسطه حضور گونه‌هایی مانند یوز آسیایی و گور ایرانی زیر ذره‌بین رسانه‌هاست. چه چالش‌هایی در این استان دارید؟

همه استان‌ها در حوزه محیط‌زیست، درگیر چالش‌های مشابه هستند و در کنار آن هر استانی چالش‌های خاص خود را دارد. مساحت چهارمحال‌وبختیاری یک درصد مساحت ایران است، منتها به‌لحاظ تنوع‌زیستی و شرایط اقلیمی ‌و منابع آب این استان شرایط ویژه‌ای دارد. برای بهبود وضعیت ما برنامه‌هایی در سال‌های گذاشته اجرا کردیم. به‌عنوان مثال به‌واسطه پررنگ بودن بحث تالاب‌ها از سال ۹۰ تا امروز فرایند احیای تالاب گندمان پیگیری می‌شود و خوشبختانه به‌عنوان دومین رامسرسایت استان مورد پذیرش قرار گرفته، شهر تالابی گندمان هم در کنوانسیون رامسر ثبت شده است که طی روزهای آتی این دو ثبت جهانی رسماً اعلام خواهد شد. بحث ذخیره‌گاه زیستکره «بختیاری» در محدوده‌ای مشترک دو استان چهارمحال‌وبختیاری و خوزستان هم مطرح و گفت‌وگوهای اولیه انجام شده است. به‌علاوه پیگیری‌هایی برای آغاز فرایند احیای تالاب «دهنو» و تالاب «خانمیرزا» انجام شده است تا بتوانند کارکردهای اکوسیستمی خود را داشته باشند.

موفقیت‌هایی که در اداره‌کل چهارمحال‌وبختیاری داشتیم، ماحصل کار تیمی‌ بود و امیدوارم ادامه پیدا کند. شرایط در استان سمنان متفاوت است و من با علم به چالش‌هایی که دارد و تأکیدی که رئیس سازمان داشتند، مدیریت محیط‌زیست آن را پذیرفتم.

استان سمنان به‌لحاظ ظرفیت‌های تنوع‌زیستی جزو مهمترین استان‌های کشور و در برخی حوزه‌ها عملاً مهمترین استان کشور محسوب می‌شود و حساسیت‌های مختلفی به‌لحاظ زیستگاه‌ها‌، تنوع‌زیستی،‌ توجه رسانه‌ها و مطالبات مردمی دارد. ۱۶ درصد مساحت یعنی یک‌ششم کل مناطق تحت مدیریت کشور این استان قرار گرفته و زیستگاه گونه‌های مهمی مانند یوز و گور است، ضمن آنکه هشت گربه‌سان و تمام گونه‌های نشخوارکننده وحشی کشور را هم داریم. 

بزرگترین مناطق تحت مدیریت کشور در استان سمنان واقع شده که دو میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار عرصه تحت مدیریت است. مجموعه توران به‌تنهایی یک میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار مساحت دارد که به‌اندازه مساحت برخی استان‌ها و شاید حتی بزرگتر از برخی از آنهاست. پارک ملی کویر به‌عنوان بزرگترین پارک خشکی ایران با مساحت ۴۴۰ هزار هم در استان سمنان قرار دارد. همچنین، ما مناطق قدیمی نظیر پناهگاه حیات‌وحش خوش‌ییلاق را داریم که به‌شکل تاریخی از نظر تنوع‌زیستی سرآمد هستند. به‌علاوه منطقه حفاظت‌شده پرور، پارک ملی صیدوا،‌ منطقه حفاظت‌شده جنگل ابر، منطقه حفاظت‌شده طالو و شیربند و یا مناطق شکارممنوع در این استان واقع شده‌اند که همگی دارای اهمیت هستند. در استان سمنان حتی ضروری است که زیستگاه‌های آزاد هم به دو دلیل جمعیت بالای حیات‌وحش و ویژگی کریدور داشتن بین دو منطقه تحت مدیریت، حفاظت شوند. آنچه گفتم درباره اهمیت این استان بود، اما چالش‌ها برای حفاظت از این عرصه‌ها و زیستگاه‌ها کم نیست.

زمانی که از چالش صحبت می‌کنید، چه مواردی مقصودتان است؟

ما دو دسته چالش طبیعی و نیروی انسانی را در استان داریم. در دسته طبیعی تغییراقلیم و خشکسالی قرار می‌گیرد. سمنان جزو استان‌های خشک و اثر کاهش بارش و… در آن مشهودتر است؛ زیرا اندک منابع آبی که داریم هم به حداقل می‌رسد. در دوره‌های خشکسالی بسیاری از چشمه‌ها خشک و منابع در دسترس محدود شده که باید برای آن برنامه داشتیم باشیم تا بتوانیم آب پایدار برای زیستگاه‌ها فراهم کنیم.

در موضوع نیروی انسانی هم باید بگویم استان سمنان با وجود اهمیتی که به‌لحاظ تنوع‌زیستی دارد، اما اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست سمنان از نظر نیروی اجرایی و کارشناس جزو فقیرترین استان‌ها و بضاعت آن در حداقل ممکن است. در برخی استان‌ها ۵۰ درصد چارت سازمانی نیرو دارند، درحالی‌که در استان سمنان با وجود گستردگی بسیار زیاد مناطق و انبوه وظایف سازمانی، این عدد کمتر از ۳۰ درصد است. نیروی انسانی اندک، امکانات کم و به‌روز نشده‌، محدودیت‌های اعتبارات استانی به‌واسطه جمعیت کم استان و… همه دست به دست هم داده و شرایط را برای مدیریت عرصه‌ها بسیار دشوار کرده است. هرچند چالش‌های محیط‌زیست استان در زمینه پسماندهای عادی، پزشکی، صنعتی و…، واحدهای آلاینده، کانون‌های مولد گردوغبار، کم‌آبی، فرونشست زمین و… هم کم نیستند؛ اما مطالبه‌گری مردم و حضور فعالان و تشکل‌های محیط‌زیستی می‌تواند پشتوانه محکمی برای پیشبرد امور باشد.

انتخاب شما به‌عنوان مدیرکل استان سمنان با استقبال بی‌سابقه‌ای از سوی فعالان محیط‌زیست و همکاران مواجه شد، طبیعتاً این استقبال به‌واسطه انتظاراتی است که از شما دارند. اینکه شما بتوانید تحولی در وضعیت یوز و سایر عرصه‌ها ایجاد کنید. با این وضعیت اما به‌گفته شما، امکان تغییر وجود ندارد،‌ درست است؟

شما از امکانات محدود صحبت کردید‌، با این شرایط می‌توانید تمام این تهدیدات را برطرف کنید؟

اولویت اول را ترمیم نیروی انسانی گذاشته‌ایم.

چطور می‌خواهید این کار را انجام دهید؟

دو راه داریم‌، یکی اینکه دنبال مجوز استخدام برویم که کار بسیار سختی است. باید حساسیت‌ها را به گوش مجموعه دولت‌، رئیس‌جمهور و مجلس برسانیم و بخواهیم به حفاظت از یوز به‌عنوان اولویت در تنوع‌زیستی نگاه کنند و به‌شکل ویژه این موضوع را مورد توجه قرار دهند. در کنار آن لازم است از ظرفیت‌های غیردولتی در قالب حفاظت مشارکتی استفاده کنیم. آنچه امروز در یوزکنام پل ابریشم اتفاق می‌افتد، این است که بخش خصوصی در منطقه آزاد فعالیت‌های حفاظتی انجام می‌دهد تا کریدور بین توران و میاندشت را پوشش دهد. در مناطق تحت مدیریت هم خواه ناخواه مجبوریم از دو فرصت مسئولیت اجتماعی و جوامع محلی بهره بگیریم. اگر بتوانیم جوامع محلی را نسبت به حفاظت حساس و همراه کنیم، بسیاری از چالش‌ها به حداقل می‌رسد. اختلافات و تعارض‌هایی که در استان وجود دارد، باید آسیب‌شناسی شود تا حفاظت از زیستگاه‌ها بهبود یابد.

کدام زیستگاه‌ها برای شما اولویت دارند؟

همه زیستگاه‌های استان سمنان نیاز به همدلی و همگرایی دارد و باید حرکت ویژه‌ای در آنها اتفاق بیفتد. بااین‌حال، چهار منطقه‌ای که باید به‌شکل اورژانسی به آنها توجه شود، پارک ملی و ذخیره‌گاه زیستکره توران‌، پارک ملی کویر مرکزی، پناهگاه حیات‌وحش خوش‌ییلاق و منطقه حفاظت‌شده جنگل ابر هستند. شرایط توران اصلاً مطلوب نیست. کاهش چشمگیر جمعیت نشخوارکنندگان وحشی در کنار تهدیدات جدی مانند خشکسالی بسیار شدید، حضور دام، شتر، سگ و… به فوریت و در کوتاه‌مدت باید مورد توجه و علاج‌بخشی قرار گیرد. در خوش‌ییلاق به‌واسطه اتفاقاتی که در دهه‌های قبل افتاده است، میان شرایط زیستگاهی ایدئال در گذشته و وضعیت کنونی تفاوت زیادی را شاهدیم. این پناهگاه تنها نقطه‌ای در دنیا است که در یک محدوده مشخص هشت گربه‌سان ایران را داشتیم‌، ضمن اینکه تعداد نشخوارکنندگان وحشی بنا به‌گفته پیشکسوت‌ها بسیار بالا بوده است. متأسفانه شرایط کنونی این پناهگاه حزن‌انگیز است و درعین‌حال هرگونه اقدامی در آن پیچیدگی‌های زیادی دارد. ما باید با لحاظ منافع جامعه محلی و اهداف سازمانی با تعامل به یک نقطه مشترک برسیم. ما می‌دانیم که ممکن است خوش‌ییلاق به روزهای گذشته برنگردد، اما امکان بهبود شرایط آن وجود دارد.

گفته می‌شود در خوش‌ییلاق مشاهدات یوز وجود دارد، ولی سازمان یا اداره‌کل این مشاهدات را منتشر نمی‌کنند تا تعهدی برای حفاظت نداشته باشد،‌ آیا این گفته را تأیید می‌کنید؟

من تازه به استان آمده‌ام ولی چنین چیزی را نشنیده‌ام؛ اما اگر حضور و وجود یوز در این محدوده اثبات شود، مسئولیتی که گردن ماست چندبرابر و حساسیت‌ها هم بیشتر می‌شود. اگر بتوانیم خوش‌ییلاق را امن‌تر کنیم و طعمه‌ها را در آن افزایش دهیم، احتمال زیادی وجود دارد که یوز در آن مشاهده شود؛ زیرا این پناهگاه حیات‌وحش زیستگاه تاریخی این گونه است. 

باوجوداین، حتی اگر یوز را به چشم نبینیم، چیزی از مسئولیت ما برای حفاظت از این عرصه‌ها کم نمی‌شود. ما باید بتوانیم تمام تلاش خود را برای حفاظت از زیستگاهی که جزو بهترین‌های ایران بوده، گردشگر خارجی برای توریسم حیات‌وحش داشته و همه آرزوی دیدنش را داشته‌اند، به کار بگیریم. زمانی که صحبت از تلاش می‌‌کنیم؛ انجام این مهم به‌تنهایی از عهده اداره‌کل استان خارج است و باید مردم هم همراه و از حفاظت منتفع شوند تا به پایداری برسیم. به‌علاوه، یکی از اولویت‌ها در خوش‌ییلاق برای ما بحث مدیریت منابع آب است که آن را پیگیری خواهیم کرد.

تعداد روستاهای حاشیه پناهگاه حیات‌وحش خوش‌ییلاق کم نیست. آیا قرار است در خوش‌ییلاق کلاته‌ها یا روستاهای جنوبی اولویت باشند یا شمالی‌ها؟

این مسائلی که گفتم ایده است و باید درباره آنها ارزیابی، کار میدانی و مطالعاتی صورت گیرد. یکی از نکاتی که برای ما اهمیت دارد، این است که آزمون و خطا نکنیم و از تجربیات گذشته بهره بگیریم و بر این اساس اولویت‌ها را مشخص کنیم. اگر اعتبارات و امکانات باشد، همه روستاها را پوشش می‌دهیم؛ ولی در وضعیت فعلی متناسب با داشته‌هایمان پیش می‌رویم.

شما از حفاظت مشارکتی و منافع آن صحبت کردید. ولی میان درآمد حاصله از شکار و دامداری با درآمد حاصله از گردشگری تفاوت جدی وجود دارد. وقتی از مشارکت صحبت می‌کنید، مقصودتان درآمد اقتصادی است یا موارد دیگری را مدنظر دارید؟

اگر منظور از گردشگری را گشت زدن و اقامت ببینیم، صحبت شما درست است و جبران درآمد دیگر را نمی‌کند. شکار که از آن صحبت می‌کنید، قاعدتاً در این محدوده غیراصولی و غیرمجاز است. ما قصد داریم معیشت پایدار جایگزین داشته باشیم و برای رسیدن به این هدف باید مسائل مختلف را لحاظ کنیم. باید برآورد شود که گردشگری چه میزان درآمد ایجاد می‌کند و باعث شکل‌گیری چه مشاغلی در روستاها می‌شود. ما می‌توانیم توریسم حیات‌وحش و اکوتوریسم را در این محدوده فعال و در‌عین‌حال، تعلق خاطر نسبت به عرصه را تقویت کنیم. اگر در روستاهای حاشیه پناهگاه حیات‌وحش خوش‌ییلاق کسب درآمد برای اهالی ایجاد شود، نه‌تنها تخریب کاهش می‌یابد بلکه مردم به‌واسطه تأثیر حضور حیات‌وحش بر درآمدشان خودشان وارد سازوکار حفاظت می‌شوند.

برای منطقه حفاظت‌شده ابربرنامه‌ای برای ساخت پاسگاه دارید؟ گفته می‌شود در زمان گاوبانگی در این محدوده هم بانگ مرال شنیده شده و برخی مشاهداتی داشته‌اند.

ایجاد پاسگاه مستلزم منابع مالی و مجوز قانونی است. احداث ابنیه دولتی مگر در شرایط خاص ممنوع است. البته ما پیگیر این موضوع به‌واسطه شرایط ویژه این منطقه هستیم و جزو اولویت‌هاست. اما باز هم تأکید کنم که ما با چالش نیروی انسانی در استان مواجهیم که باید ابتدا آن را حل کنیم. اگر پاسگاه بسازیم و نیروی انسانی محیطبان نداشته باشیم، صرف ایجاد سازه، کارایی نخواهد داشت. اصل کار ما تقویت نیروی انسانی است که باید بتوانیم با ظرفیت دولتی و غیردولتی کمبودها را به حداقل برسانیم. البته در استان سمنان تنها ما با کمبود نیروی محیطبان مواجه نیستیم بلکه  در حوزه محیط‌زیست انسانی، پایش، محیط طبیعی، اداری، مالی، آموزش و… هم نیروی انسانی کم است و بضاعت محدودی در این زمینه داریم.

اگر بخواهیم دوباره به بحث یوز بازگردیم،‌ در سال‌های قبل بحث ستاد دام در توران مطرح بود. آیا قرار است دوباره این ستاد شکل بگیرد؟

بحث ممیزی دام در فصل چرا، رعایت تقویم چرا و میزان دامی‌که وارد می‌شود، باید حتماً لحاظ شود. در توران بسیاری از سامانه‌های عرفی خریداری شده است. در این زمینه باید به عرصه‌هایی که حساسیت زیادی دارد، توجه بیشتری داشته باشیم و با آزادسازی سامانه‌های عرفی امنیت و مطلوبیت زیستگاه را افزایش دهیم. در زمینه ممیزی دام نقش سازمان منابع طبیعی هم برجسته است و خوشبختانه تعاملات با منابع طبیعی در استان گویا خوب است. ضمن اینکه امیدواریم با حضور آقای علی تیموری در رأس این سازمان تعاملات بیشتر شود و بتوانیم راحت‌تر به نقطه اشتراک برسیم.

شما از حفاظت از زیستگاه‌ها به‌عنوان اولویت یاد کردید. چطور این کار را انجام می‌دهید؟

تلاش ما این است که ارتقای سطح شرایط زیستگاهی و ارزیابی طعمه‌ها را داشته باشیم. همچنین، چالش‌هایی را که پیرامون کریدورهای یوز به‌ویژه در محور عباس‌آباد-میامی است، مدنظر قرار می‌دهیم که در همین زمینه در سال‌های اخیر اقداماتی برای ایمن‌سازی این محدوده انجام شده است. درنهایت نیز بحث تکثیر در اسارت را برای ایجاد جمعیت پشتیبان مدنظر داریم. سال گذشته با پیگیری معاونت طبیعی و دفاتر تخصصی،‌ شاهد مشارکت جدی بخش خصوصی در محدوده بین ذخیره‌گاه زیستکره،‌ پناهگاه حیات‌وحش و محافظت‌شده و پارک ملی توران و پناهگاه حیات‌وحش بودیم. در این محدوده منطقه‌ای تحت‌عنوان یوزکنام پل ابریشم توسط بخش خصوصی حفاظت می‌شود و خوشبختانه در آن چندین‌بار یوز مشاهده شده است. گرچه هدف اصلی برای یوزکنام حفاظت از زیستگاه یوز بوده است، ولی در کنار آن سایر گونه‌هایی که در این محدوده هستند هم حفاظت می‌شوند. همین موضوع سبب شده است این عرصه شاهد تنوع خوبی به‌لحاظ حیات‌وحش باشد و بتواند در آینده نزدیک با مشارکت مردم مردم محلی در قالب قرق اختصاصی تعریف شود. هدفگذاری ما این است که این تجربه موفق به سایر نقاط تسری یابد و شاهد کمک بخش خصوصی در حفاظت از تنگاه‌هایی باشیم که حفاظت از آنها ضروری است. حفظ محیط‌زیست بدون حضور و مشارکت مؤثر مردم امکانپذیر نخواهد بود. برای تحقق آنچه در حفاظت می خواهیم، برای مشارکت مؤثر و پایدار مردم باید چاره‌اندیشی کنیم.

شما در چهارمحال‌وبختیاری در حوزه تالاب‌ها فعالیت زیادی داشتید‌، استان سمنان از این جهت پتانسیلی دارد؟

تا این لحظه هیچ تالاب رسمی‌ از طرف سازمان محیط‌زیست در استان سمنان تعریف نشده‌ است. ما در بررسی اولیه متوجه شدیم برخی آبگیرها،‌ سدها و آبگیرهای شور استان می‌توانند در قالب تعریف کنوانسیون رامسر برای تالاب قرار گیرند. یک آبگیر در این استان وجود دارد که آن پنج گونه ماهی اندمیک زیست می‌کنند که از نظر ارزش‌های حفاظتی کم‌نظیر است. برنامه ما این است که با بررسی و بازدید کارشناسان استان و دفتر تالاب‌ها، چند نقطه را به‌عنوان تالاب مطرح و به‌طور رسمی ‌به‌عنوان تالاب‌های استان سمنان، در سطح کشور معرفی کنیم.