مشتاق به مطالعه خزندگان تا لحظه آخر

|هانیه غفاری – عضو هیئت‌علمی دانشگاه کردستان |

پروفسور استیون اندرسون، استاد گروه زیست‌شناسی و تاریخ طبیعی دانشگاه پاسیفیک آمریکا و محقق بخش خزندگان و دوزیستان آکادمی ‌علوم کالیفرنیا، در سال ۱۹۳۶ (۱۳۱۴) در پارک ملی گرند کنیون (Grand Canyon National Park) آریزونای آمریکا متولد شد. علاقه او به تاریخ طبیعی خزندگان و دوزیستان باعث شد برای مطالعه این جانداران به کشورهای ایران، افغانستان، ترکیه، ترکمنستان و امارات و بیابان‌های آمریکای شمالی سفر کند و مطالعات میدانی در این کشورها انجام دهد. استیون اندرسون زمانی به گونه‌های جانوری غرب آسیا علاقمند شد که در سال ۱۹۵۸ (۱۳۳۶) به‌مدت ۹ ماه در ایران مطالعه میدانی انجام داد، در ادامه موضوع پایان‌نامه کارشناسی ارشد و دکترای او خزندگان و دوزیستان ایران شد. او در سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۴) دکترای خود را از دانشگاه استنفورد آمریکا با عنوان پایان‌نامه لاکپشت‌ها و مارمولک‌ها ایران دریافت کرد. اغلب مطالعات علمی ‌و مقالات او در مورد خزندگان و دوزیستان ایران است. کتاب مارمولک‌های ایران استیون اندرسون یکی از آثار ارزشمند این محقق برجسته است که هنوز به‌عنوان یکی از مهمترین منابع علمی‌ در مورد خزندگان ایران توسط محققین ایرانی مورد استفاده است. استیون در سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۳) به‌عنوان محقق میهمان از طرف سازمان حفاظت محیط‌زیست به ایران دعوت و به کمک او مجموعه خزندگان و دوزیستان موزه تاریخ طبیعی تهران ایجاد شد. استیون اندرسون پنج کتاب و بیش از صد مقاله علمی‌ در مورد خزندگان و دوزیستان جنوب‌غرب آسیا تألیف کرده است. او داور و ادیتور مقالات علمی ‌بی‌شماری در مورد خزندگان و دوزیستان بوده است. استیون اندرسون علاقه بسیاری به موضوعات مربوط به حفاظت، جغرافیای زیستی، و تغییراقلیم داشت و عضو گروه تخصصی دوزیستان و خزندگان اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت بود.

او همچنین از سال ۱۹۶۳ در آکادمی‌ علوم کالیفرنیا محقق و مسئول بخش خزندگان و دوزیستان مشغول به‌کار بود. استیون اندرسون از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۹۶ به‌عنوان استاد گروه زیست‌شناسی دانشگاه پسیفیک کالیفرنیا دروس تاریخ طبیعی، محیط‌زیست، بوم‌شناسی، زیست‌شناسی دریا و سایر دروس مرتبط با محیط‌زیست و زیست‌شناسی را تدریس کرد. پس از بازنشسته شدن از دانشگاه تا پایان عمر به تحقیق در مورد دوزیستان و خزندگان آسیا ادامه داد. او ادیتور و مشاور دانشنامه ایرانیکا (Encyclopedia Iranica) بوده است.

آشنایی ۲۰ساله با اندرسون

در کلاس درس هوشنگ ضیائی در سال ۱۳۷۸ علاقه‌ام به خزندگان را پیدا کردم و این شروعی شد تا ۲۵ سال بعدی زندگی‌ام را در زیستگاه‌های طبیعی به جست‌وجو و پژوهش در مورد خزندگان بگذرانم. هوشنگ ضیایی استاد درس فنون و مدیریت حیات‌وحش و نویسنده کتاب مرجع «راهنمای صحرایی پستانداران ایران»، دانشجویان مشتاق و باانگیزه رشته محیط‌زیست را با دقت‌نظر از میان دانشجویان کلاس شناسایی می‌کرد و به دانشجویان علاقه‌مند به حیات‌وحش مطالعه میدانی در مناطق تحت‌حفاظت سازمان محیط‌زیست و سایر زیستگاه‌ها پیشنهاد و آنها را راهنمایی می‌کرد. باتوجه‌به شناخت هوشنگ ضیائی از علاقه من به خزندگان، من را به پاپنفوس (  Theodore J. Papenfuss) که به ایران آمده بود، به من معرفی کرد. پاپنفوس آن زمان در مورد خزندگان خاورمیانه مطالعه می‌کرد و تیمی ‌۱۰نفره را برای مطالعات میدانی با خود به مناطق مختلف ایران برد، من تنها خانم آن جمع بودم. گروه همراه به پاپنفوس در مطالعه میدانی کمک می‌کردند و درعوض از او پژوهش میدانی و نحوه مطالعه گونه‌های مختلف خزندگان را یاد می‌گرفتند. آغاز این سفرها جرقه‌ای در ذهنم زد، همان زمان تصمیم گرفتم یک خزنده‌شناس شوم. آن روزها اغلب دانشجویان رشته محیط‌زیست می‌خواستند پس از فارغ‌التحصیلی به‌عنوان کارشناس محیط‌زیست در یکی از سازمان‌های مرتبط دولتی و یا خصوصی استخدام شوند و بیشتر ساعات کار خود را پشت میز و داخل شرکت یا اداره بگذرانند. اردیبهشت ۱۳۸۳ روز آخر سفر پاپنفوس در ایران، او به‌عنوان هدیه کتاب مارمولک‌های ایران تألیف استیون اندرسون را به من هدیه داد و در صفحه اول کتاب به یادگار نوشت: امیدوارم یک خزنده‌شناس معروف ایرانی شوی. این کتاب آغاز آشنایی من با استیون اندرسون بود.

سال‌ها بود که من و «باربد صفائی مهرو» با استیون اندرسون همکاری علمی‌ داشتیم و مقالات علمی‌ مشترک منتشر کردیم. توصیف یک جنس و گونه جدید از خانواده گکوها از ایران با نام گکوی پارسی ضیائی که به افتخار آقای مهندس هوشنگ ضیائی در سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۶) نامگذاری شد،‌نمونه‌ای از همکاری مشترک ما است. از او بسیار آموختم؛ هم علم و هم اخلاق. در تمام سال‌هایی که استیون اندرسون را شناختم همواره مثل یک استاد با صبر و حوصله در مورد تمام مسائل علمی‌ من را راهنمایی می‌کرد. سؤالات و اصلاح و تکمیل مطالب علمی ‌را در کمتر از یک روز پاسخ می‌داد. از دانشگاه بازنشسته شده بود، اما اشتیاق همکاری علمی ‌و ادامه پژوهش و علاقه وافر او به تحقیق و مطالعه در مورد خزندگان ایران تا آخرین روزهای زندگی‌اش، همواره من را به ادامه راهی که انتخاب کرده بودم امیدوارتر می‌کرد.

پژوهشگر امانتدار

| باربد صفایی‌مهر – خزنده‌شناس |

 اگرچه خزنده‌شناسی در ایران با اندرسون شروع نشده است، اما برای مدت بسیار طولانی بیش از نیم‌قرن تلاش‌های استیون کلمنت اندرسون در بازشناسی خزندگان ایران قابل‌ملاحظه است. یک جانورشناس آمریکایی که برای شناسایی و شناساندن خزندگان خاورمیانه و به‌ویژه ایران بیش از ۵۰ سال پژوهش مستمر را در کارنامه خود ثبت کرده است.

در اواخر قرن هجدهم میلادی تقریبا همزمان با ایجاد نامگذاری علمی دو بخشی به‌وسیله «لینه» اولین جانورشناسانی که به‌سمت ایران آمدند، اروپایی‌ها و روس‌ها بودند. افرادی نظیر نیکولسکی، زارودنی و کارلین پیشگامان روسی بودند که تحقیقاتی بر نواحی هیرکانی و شرقی فلات ایران را آغاز کردند. همچنین، اروپاییانی نظیر بلانفورد، دفیلیپ، گانتر، واگنر و بسیاری دیگر نواحی جنوبی و مرکزی ایران را برای شناسایی خزندگان پیمودند. اما به‌ندرت مطالعات این خزنده‌شناسان در محدوده پارس به بیش از یک‌دهه می‌رسد.

مطالعات گسترده پروفسور اندرسون درباره دوزیستان و خزندگان ایران در کتاب راهنمای صحرایی دوزیستان و خزندگان خاورمیانه که در سال ۱۹۹۲ به‌همراه سه پژوهشگر برجسته آمریکایی به نام‌های لویتون، آدلر و مینتون منتشر شده است، نشان از تمرکز این گروه بر شناخت خاورمیانه دارد. پس از آن در سال ۱۹۹۹ کتاب برجسته مارمولک‌های ایران توسط استیون کلمنت اندرسون به زبان انگلیسی منتشر شده است که از نظر انسجام مطالعات و عمق پژوهش با هیچ کتاب قبل از خود قابل مقایسه نیست. کتابی که پس از انتشارش سرعت علم خزنده‌شناسی در ایران را چندین برابر افزایش داد. به‌نحوی‌که تنها طی ۳۵ سال پس از انتشار آن بیش از ۵۰ گونه جدید خزنده در ایران کشف شده است که سهم بزرگی را مارمولک‌ها به خود اختصاص داده‌اند. کتاب‌ها و مقالاتی که هر برگ از آنها گنجینه‌ای ارزشمند از اطلاعات برای پیشرفت علم خزنده‌شناسی در ایران است.

بدون ذره‌ای شک می‌توان گفت اگر کلیدهای شناسایی و توصیف‌های منسجم، دقیق و شیوای این نویسنده برجسته در دسترس جانورشناسان ایرانی قرار نداشت، بسیاری از مطالعات در این رده مهم جانوری با مشکلات شناسایی و عدم اطمینان مواجه بود.

از منظر یک پژوهشگر و حفاظت‌گر خزندگان، برجسته‌ترین خصوصیت پروفسور اندرسون را ایجاد اشتیاق برای درک و شناخت تنوع‌زیستی در بین نسل‌های بعد از او می‌دانم. پروفسور اندرسون علاوه‌بر دانش بسیار زیاد چندین خصوصیت برجسته اخلاقی داشتند که مهمترین آنها امانتداری ایشان بود، به‌نحوی‌که افراد بسیار زیادی او را به‌عنوان شریک علمی ‌در مقالات خود انتخاب می‌کردند. او تا آخرین لحظات زندگی علی‌رغم دوری از سرزمین ایران کارهای علمی‌ خود را ادامه داد و هیچ‌گاه خود را از عرصه علم دور نکرد. ازاین‌رو، در آینده نزدیک و پس از فقدان ایشان باید منتظر مقالات مشترکی از او باشیم که منتشر خواهند شد.

به گیتی نام خود را جاودان کرد

| کامران کمالی – خزنده‌شناس |

«هر آن کس خدمت جانان به جان کرد – به گیتی نام خود را جاودان کرد». با نهایت تأثر و اندوه، درگذشت دکتر استیون سی اندرسون، یکی از برجسته‌ترین خزنده‌شناسان دنیا، و پدر خزنده‌شناسی ایران نه‌تنها دنیای علم و پژوهش را رنجانده است، بلکه بسیاری از محققین، دانشمندان و دوستداران علم مطالعه دوزیستان و خزندگان در ایران زمین را هم به درد آورد. دکتر اندرسون سال‌ها در راستای پژوهش و مطالعه دوزیستان و خزندگان، به‌ویژه در ایران، در زمانی که فقر علمی‌گسترده‌ای سراسر ایران را به خود گرفته بود، تلاش‌های بی‌وقفه‌ای را در راستای شناسایی و معرفی فون دوزیستان و خزندگان کشور عزیزمان به جهانیان انجام دادند. دکتر اندرسون نه‌تنها به شناسایی و مستندسازی گونه‌های مختلف خزندگان ایران پرداخته، بلکه با دقت و حساسیت خاص خود، دغدغه‌های ‌محیط‌زیستی و حفاظت از این گونه‌ها را در کنار تحقیقات علمی ‌مورد توجه قرار داده است. درواقع، ایشان به‌عنوان یک پیشگام در علم مطالعه دوزیستان و خزندگان، در مسیری که برای دیگران تاریک و ناآشنا بود، چراغی را روشن کرده و با ایجاد بستر علمی‌ و پژوهشی، بسیاری از علاقه‌مندان و دانشمندان جوان را به‌سمت پژوهش‌های تخصصی و کاربردی در این حوزه جذب کرده است. از آثار ایشان علاوه‌بر نگارش صدها مقاله و گزارشات علمی‌ می‌توان به تألیف کتاب «مارمولک‌های ایران» به‌عنوان نقطه‌عطفی در تحقیقات علمی‌ کشور اشاره داشت که مرجعی بسیار مهم برای علاقه‌مندان بوده و خواهد بود.

سهم بالای اندرسون در دانش خزنده‌­شناسی ایران

|محمدامین غفاری – کارشناس توسعه گردشگری|

استیون اندرسون در سال ۱۹۵۸ در دوران دانشجویی خود به ایران سفر کرد و پس از ۹ ماه حضور در طبیعت جنوب‌غرب ایران، به فون خزندگان و دوزیستان غرب آسیا علاقه‌­مند شد و موضوع پایان‌­نامه­‌های ارشد و دکترای خود را بر همین اساس انتخاب کرد. گرچه مطالعه خود بر فون خزندگان و دوزیستان ایران را با کار میدانی آغاز کرد، اما در سال‌­های آینده استفاده از نمونه‌­های موجود در مجموعه‌­های موزه‌­ای را به تحقیقات خود اضافه کرد و بدین‌ترتیب مطالعات خود را گسترش داد و پیش برد که حاصلش انتشار مطلبی با عنوان «دوزیستان و خزندگان ایران» در سال ۱۹۶۳ توسط آکادمی علوم کالیفرنیا بود. در زمان تألیف جلد اول کتاب «تاریخ ایران کمبریج» که در سال ۱۹۶۸ منتشر شد، آقای اندرسون در نگارش آن سهیم شد و یک بخش از این کتاب را با نام «تحلیل جغرافیای زیستی مارمولک‌­های ایران» را به رشته تحریر درآورد و بدین‌ترتیب جزو نویسندگان جلد یکم این کتاب ارزشمند قرار گرفت.

در سال ۱۹۷۵ از سوی سازمان حفاظت از محیط‌زیست ایران دعوت شد تا تحت‌حمایت این سازمان، تحقیقات بیشتری بر روی خزندگان ایران انجام دهد که یکی از نتایج آن ساخت مجموعه خزنده­‌شناسی برای موزه تاریخ طبیعی تهران بود. در این پروژه که در زمان شادروان اسکندر فیروز انجام شد، جناب اندرسون در طول یک دوره چهارماهه از تمام استان‌­های کشور بازدید کرد و تجربه بررسی کردن گونه­‌های خزندگان ایران در زیستگاه­‌های مختلف را به‌دست آورد. در سال‌­های ابتدایی انقلاب اسلامی ایران و جنگ ایران و عراق، به‌واسطه وضعیت ناپایدار کشور از نظر سیاسی و تغییر نام اماکن و تحولات سیستم اداری، فعالیت‌­های میدانی آقای اندرسون و سایر محققان غربی در ایران متوقف شد، اما در این مدت مقاله‌­ای در درباره گونه‌­های لاک‌پشت، تمساح و کرم‌­سوسمار در ایران توسط آقای اندرسون نگارش و در ۱۹۷۹ منتشر شد.

از ویژگی‌­های درخور توجه این کتاب مرجع، این است که اکثر نگاره‌­های قرارگرفته در این کتاب، توسط شخص مؤلف عکاسی شده است. البته نوشتن این کتاب، پایان فعالیت‌­های این پژوهشگر برجسته در ایران نبود و پس از آن نیز همواره در کنار دانشجویان و خزنده‌­شناسان ایرانی، اقدامات شایسته و شایانی در توسعه دانش خزنده‌­شناسی ایران به انجام رسانده است. برای نمونه می‌­توان به مشارکت در نگارش چک‌لیست تفصیلی دوزیستان و خزندگان ایران در سال ۲۰۰۸، نگارش «دبیات (پیشینه) خزنده‌شناسان برای جنوب‌غرب آسیا» در ۲۰۱۰، مشارکت در نگارش یک عنوان کتاب فارسی به اسم «جانورشناسی در تاریخ علم، فرهنگ و تمدن ایرانی – اسلامی» در سال ۲۰۱۱ و حضور در سکانسی از فیلم مستند «در قلمرو دم‌عنکبوتی» ساخته فتح‌اله امیری اشاره کرد. آخرین بازدید ایشان از ایران در سال ۲۰۱۵ بوده است که در این سفر از چندین استان مختلف نظیر اصفهان، لرستان، ایلام و… بازدید صورت گرفته است.

این خزنده‌­شناس مطرح در طول زندگی حرفه‌­ای خود، در توصیف تعداد زیادی از خزندگان نقش داشته است که اغلب آنها بومی ایران و تعدادی از آن­ها بومزاد افغانستان هستند. جنس گکوهای انگشت برگی اساکوس توسط دیکسون و اندرسون در ۱۹۷۳،‌ گکوی پلنگی غربی توسط اندرسون و لویتون در ۱۹۶۶،‌ اسکینک مارشکل استریت توسط اندرسون و لویتون در ۱۹۶۶، اسکینک مارشکل چرنوف توسط اندرسون و لویتون در ۱۹۶۶،‌ ارمیاس آریا توسط اندرسون و لویتون در ۱۹۶۷،‌  افعی شاخدار عربی توسط لویتون و اندرسون در ۱۹۶۷،‌ آگامای صخره­ای بدخشان توسط اندرسون و لویتون در ۱۹۶۹،‌ گکوی کوتوله لطیفی توسط لویتون و اندرسون در ۱۹۷۲،‌ گکوی انگشت‌خمیده پرمنفذ توسط لویتون و اندرسون در ۱۹۸۴،‌ افعی دم‌عنکبوتی توسط بستانچی، اندرسون و همکاران در ۲۰۰۶،‌ اسکینک مارشکل مرنجاب توسط کاظمی، اندرسون و همکاران در ۲۰۱۱،‌ آگامای سر وزغی لوت توسط کمالی و اندرسون در ۲۰۱۵  و گکو پارسی ضیائی توسط صفایی مهرو، غفاری و اندرسون در ۲۰۱۶ نمونه‌ای از آنها هستند.

برخی گونه­‌های ایران به افتخار استیون اندرسون نام‌گذاری شده‌اند که از جمله آنها می‌توان به ارمیاس اندرسون (Eremias andersoni)، گونه بومزاد ایران، توصیف‌شده توسط داروسکی و شرباک در ۱۹۷۸‌، گکوی استیون اندرسون (Mediodactylus stevenandersoni)، گونه بومزاد ایران، توصیف‌شده توسط آقای فرهنگ ترکی در ۲۰۱۱ و گکوی انگشت برگی اندرسون (Asaccus andersoni)، گونه بومزاد ایران، توصیف شده توسط ترکی و همکاران در ۲۰۱۱ اشاره کرد.