فرونشست زمین  باارزش‌ترین مکان‌های تاریخی ایران را تهدید می‌کند. آثار باستانی تخت‌جمشید، دشت پارسه، نقش‌رستم و آرامگاه کوروش در پاسارگاد در دشت مرودشت واقع شده است. کمبود آب آشامیدنی در این مناطق تا دهه آینده به‌دلیل افزایش شوری ناشی از فرونشست تشدید می‌شود.  بخش قابل‌توجهی از دشت مرودشت شامل پاسارگاد، تخت‌جمشید و نقش‌رستم با فرونشست بین ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر و در شهر مرودشت به‌میزان حدود ۱۸ سانتی‌متر در سال مواجه است. دره‌های رودهای کر و پلوار (بلاغی) محل تمرکز اقوام آریایی بود و کوروش کبیر سلسله هخامنشیان را (۵۵۹–۳۳۰ قبل از میلاد) در فارس تأسیس کرد. پسرش داریوش بزرگ (حکومت ۵۲۲–۴۸۶ قبل از میلاد) تخت‌جمشید را در جایی که رود پلوار به رود  کر در دشت مرودشت می‌پیوندد ، بنا کرد.  مقر حکمرانی در شهرهای سلطنتی پاسارگاد و تخت‌جمشید بود. پادشاهان هخامنشی به‌مدت ۲۲۹ سال بر امپراتوری خود حکومت کردند، تا اینکه اسکندر مقدونی سلسله سلوکیان را تأسیس کرد (۳۱۱ قبل از میلاد) که در سراسر ایران گسترش یافت و در آنجا شهرهای جدید بسیاری در منطقه پارس تأسیس شد.

نگارنده در سفری به تاریخ ۱ آبان ۱۴۰۳ سعی در به‌روزرسانی مشاهدات قبلی از مرودشت و محوطه‌های باستانی شهر پارسه با توجه خاص به مسئله فرونشست زمین کرد. زلزله و فرونشست زمین دو مخاطره طبیعی هستند  که تخت‌جمشید و نقش‌رستم را در مرودشت فارس را تهدید می‌کند. البته فراموش نکنیم که عمده‌ترین عوامل تشدید و تحریک آسیب به بناهای تاریخی عوامل مخرب انسانی و ناشی از فعالیت انسان‌ها هستند. برداشت بی‌رویه آب از سفره‌های زیرزمینی  از عوامل اصلی فرونشست تدریجی زمین است. در دامنه کوه رحمت گسل‌ کوه رحمت قرار دارد که به‌نظر می‌رسد در تعیین مرز سفره آبخوان مرودشت تعیین محدوده فرونشست مؤثر است. زمین‌لرزه‌ها دلیل اصلی تخریب بیشتر ستون‌های تخت‌جمشید تاکنون بوده است.

شادروان دکتر «محمد سپهر»، متخصص برجسته زمین‌شناسی در شرکت ملی نفت ایران و فارغ‌التحصیل زمین‌شناسی از دانشگاه تهران -که همکلاس و همدوره‌ای نگارنده بود- و دارای مدرک دکتری از دانشگاه امپریال کالج لندن نیز بود، در جوانی و در حین مطالعات زمین‌شناسی در همین منطقه در اردیبهشت ۱۳۸۸ جان باخت. او ساختارهای این ناحیه را به‌عنوان بخشی از تز دکتری خویش مطالعه کرد و ویژگی‌های واحدهای دکولمان – به‌صورت چین‌خوردگی‌های منتقل از پی‌ سنگ- در زاگرس ایران را نشان داد. زاگرس مرتفع در منطقه فارس به پهنای ۱۰۰ کیلومتر نقشه‌برداری شده است و شیب گسل‌ها در این ناحیه در پوسته عموماً به‌سوی جنوب‌غربی است.

اولین گزارش‌های فرونشست زمین در مرودشت در سال ۱۳۸۷ در حوالی نقش‌رستم (واقع در ۱۳کیلومتری شمال‌غرب تخت‌جمشید) منتشر شد. علت اصلی این فرونشست که در سال ۱۴۰۳ بیشترین میزان فرونشست در استان فارس و سالانه ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر در بیشینه مقادیر شناخته می‌شود، کاهش شدید آب‌های زیرزمینی به‌دلیل برداشت برای کشاورزی و دامپروری در این دشت است. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی پدیده فرونشست را در استان فارس به‌ویژه در دشت مرودشت ایجاد کرده است که منجر به خسارات قابل‌توجهی به زمین‌های کشاورزی، ساختمان‌های مسکونی، جاده‌ها، خطوط انتقال، بناهای تاریخی و همچنین تغییر کیفیت منابع آب زیرزمینی، افزایش شوری آب تخلیه سفره‌های زیرزمینی (دومین منبع بزرگ آب‌ شیرین در جهان)، ایجاد شکاف‌ها و فروچاله‌ها شده است. حفاری در دشت مرودشت به‌منظور تعیین لایه‌بندی خاک و مشخصات خاک و آزمایش‌های مورد نیاز برای محاسبه فرونشست زمین ناشی از افت سطح آب مطالعه شده است. با در نظر گرفتن اطلاعات به‌دست‌آمده از وضعیت آب و پارامترهای خاک، نقشه پهنه‌بندی فرونشست برای دشت مرودشت تهیه شده است. نرخ‌های مختلف فرونشست در بخش‌های مختلف دشت مرودشت و خسارات ناشی از آن به محدوده روستاها، نمایانگر بحران افت سطح آب و خسارات بیشتر در دشت مرودشت شده است. راهکار مناسب برای کنترل و توقف خسارات ناشی از پدیده فرونشست و بهره‌برداری بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و برای کاهش سرعت فرونشست زمین، توقف برداشت از منابع آب زیرزمینی و پایش دقیق فرونشست در یک شبکه ژئودتیک دقیق محلی الزامی به‌نظر می‌رسد.

تابه‌حال مطالعات ژئوفیزیکی و بااستفاده از رادارهای نافذ زمینی (GPR) و بررسی‌های انترفرومتری رادار از سوی سازمان زمین‌شناسی و دانشگاه شیراز و مراکز پژوهشی دیگر صورت گرفته است. تخت‌جمشید در گستره وسیعی واقع شده است و از یک‌سو به کوه رحمت و از سوی دیگر به مرودشت محدود شده است. این  محوطه عظیم تقریباً ۱۳۵ هزار مترمربع مساحت دارد، به‌طور کامل از سنگ ساخته شده است. کاخ های داخل تخت‌جمشید در مجموع ۱۲۵ هزار مترمربع وسعت دارند. ساخت این محوطه بیش از یک سده طول کشیده، ولی این مجموعه یک شاهکار ناتمام است؛ چراکه احتمالاً زمین‌لرزه و  تهاجم اسکندر ساخت‌وساز را قطع کرده و دروازه شمالی آن را ناتمام گذاشته است. بیش از ۱۲۰ سال، پادشاهان هخامنشی در ساخت تخت‌جمشید از سال ۵۲۰ قبل از میلاد در زمان داریوش بزرگ تلاش کردند. تخت‌جمشید از قرن ششم تا چهارم پیش از میلاد براساس طرح شهری داریوش اول (۵۲۱–۴۸۶ ق م) در محوطه  مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد مسیح تا کنون همیشه مسکونی بوده است. نقش‌رستم گورستان شاهی در محوطه باستانی پارسه با مشکلاتی مانند فرسایش و ترک‌های عمیق، آسیب‌های متعددی دیده است. آغاز فرونشست زمین منجر به ظهور ترک‌های کششی و شکاف‌های سطحی شد. این ترک‌های جدید البته در محوطه نقش‌رستم به‌دلیل نشست خاک‌های دستی که در مسطح کردن محوطه در جریان آماده‌سازی برای جشن‌های ۲۵۰۰ساله رخ داد و در حال توسعه است.