31 اردیبهشت 1368 بود که آیت‌الله خمینی با فتوای خود در زمینه اهدای عضو، مجوز شرعی اهدای عضو افرادی که دچار مرگ مغزی شده‌اند را صادر کردند. به همین مناسبت 31 اردیبهشت ماه، در تقویم ایران با عنوان روز ملی اهدای عضو نام‌گذاری شده است. به همین بهانه برنامه‌هایی با هدف فرهنگ‌سازی در این زمینه برگزار می‌شود، اما مقوله اهدای عضو شرایطی دارد که پذیرش آن در جامعه همچنان نیاز به آگاهی در سطح گسترده دارد.

«باور این موضوع برای یک خانواده سخت است که بپذیرد عزیزی که روی تخت ICU است، و ظاهر او مثل یک بیمار در کماست، مانیتورها نشان می‌دهند که قلبش می‌تپد و با کمک دستگاه نفس می‌کشد، فوت کرده است، و امید برگشتی برای او وجود ندارد» این همان مرحله سخت اهدای عضو خانواده‌ای است که عزیزی را در اثر مرگ مغزی از دست داده، کتایون نجفی‌زاده فوق‌تخصص ریه و مدیرعامل انجمن اهدای عضو ایرانیان با بیان این جمله در خصوص پذیرش فرهنگ اهدای عضو به «پیام‌ما» می‌گوید: «در بسیاری از کشورها فرهنگ‌سازی وسیعی در این مورد صورت گرفته است. به طور مثال اسپانیا که در حوزه اهدای عضو رتبه اول دنیا را دارد، بیشترین تلاش را برای فرهنگ‌سازی در زمینه آگاهی مردم انجام داده است. مردم اسپانیا همان‌قدر که فوتبال را می‌شناسند و در مورد آن اطلاعات دارند، در مورد مفهوم مرگ مغزی و اهدای عضو آگاهی دارند» آمارها نشان می‌دهد در دنیا اعضا حیاتی نزدیک به 50 درصد بیمارانی که دچار مرگ مغزی می‌شوند قابلیت اهدا دارد. در بعضی کشورها مثل ایران فرد در زمان سلامت می‌تواند تمایل خود را برای اهدای عضو به نهادهای مربوطه اعلام کند و نام خود را در فهرست اهداکنندگان ثبت کند، اما در بعضی کشورها مثل اتریش اهدای عضو شرایط دیگری دارد، در اتریش اعضا حیاتی همه کسانی که دچار مرگ مغزی می‌شود به نیازمندان پیوند اهدا می‌شود، مگر کسانی که قبل از این اتفاق مخالفت خود را با اهدای اعضا بدنشان پس از مرگ مغزی اعلام کرده باشند. آنچه مسلم است پذیرش این امر از سوی جامعه نیاز به فرهنگ‌سازی صحیح و در عین حال گسترده دارد، نجفی‌زاده معتقد است: « اگر بخواهیم اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی را در لحظه‌ای که حادثه اتفاق افتاده است انجام دهیم، بسیار مشکل است. به این دلیل که خانواده دچار بحران شده و عزیزی را روی تخت آی‌سی‌یو دارد. در چنین شرایطی قدرت پذیرش در مورد مسائل علمی در افراد بسیار کم است. بنابراین لازم است جامعه قبل از آن‌که در شرایط بحرانی قرار گیرد نسبت به این موضوع و ابعاد و اهمیت آن اطلاع پیدا کند. تا اگر زمانی در شرایط تصمیم در این رابطه قرار گرفت در مورد آن آگاهی داشته باشد و بتواند تصمیم بگیرد». «مرگ مغزی محکوم به ایست قلبی است» این را کتایون نجفی‌زاده می‌گوید و در ادامه توضیح می‌دهد که در فرد مرگ مغزی به دلیل سمومی که از مغز ترشح می‌شود ایست قلبی در کمتر از دو هفته اتفاق می‌افتد. این جمله از این جهت اهمیت دارد که جامعه باید آگاه شود که فردی که دچار مرگ مغزی شده است اگر در روز اول که دچار این مسئله می‌شود، هشت عضو قابل اهدا داشته باشد، در روزهای بعدی ممکن است با توجه به سمومی که در نتیجه از بین رفتن بافت مغز در بدن منتشر می‌شود، دو عضو حیاتی قابل اهدا داشته باشد: «اگر یک خانواده بگویند که ما اعضا بدن عزیزمان را اهدا نمی‌کنیم مفهوم آن این نیست که بیمارشان به زندگی باز می‌گردد. بلکه مفهوم آن این است که اعضا ارزشمند عزیزشان در خاک از بین خواهد رفت و این یعنی خسران، خسران همه جانبه، آنها هم عزیزشان را از دست داده‌اند و هم این فرصت را که یادگارهایی از عزیزشان را روی کره خاکی نگه دارند و باعث نجات جان بیمار دیگری شوند. مسئله دیگر ثواب جاریه‌ای است که اتفاق می‌افتد طبق آیه 32 سوره مائده، هر کس انسانی را نجات دهد مثل این است که همه انسان‌ها را نجات داده باشد. بنابراین اهدای عضو یک موهبت است که باعث می‌شود از دنیا رفتن یک نفر باعث نجات جان دیگران شود»
نخستین قدم برای امر فرهنگ‌سازی در جامعه می‌تواند دریافت کارت اهدای عضو باشد، نجفی‌زاده می‌گوید: «اگر خانواده کسی نداند که نظر او در مورد خودش چه بوده، طبق آمار تنها 48 درصد احتمال دارد که با اهدا اعضا فرد موافقت کنند. اما اگر بدانند خود فرد تمایل داشته که بعد از فوت او اعضا حیاتی‌اش را اهدا کند، در لحظه تصمیم‌گیری آرزوی او را برآورده می‌کنند. بنابراین همه ما بهتر است کارت اهدا عضو بگیریم یا به طور شفاهی به اطرافیانمان بگوییم که نظرمان در مورد خودمان چیست، تصمیم‌گیری برای دیگران سخت است، اما تصمیم‌گیری برای خودمان راحت است» ثبت‌نام و دریافت کارت اهدای عضو هم کار سختی نیست، با ارسال کد‌ملی به شماره 3432 در عرض 30 ثانیه کارت اهدا عضو برای فرد صادر می‌شود و نام او در سامانه ملی اهدای عضو ثبت می‌شود.
فرهنگ‌سازی در زمینه اهدای عضو ضروری است، اما اصول و قواعدی دارد که اگر رعایت نشود می‌تواند نتیجه عکس داشته باشد، کتایون نجفی‌زاده در خصوص فرهنگ‌سازی صحیح در این زمینه می‌گوید: «یکی از راه‌ها این است که متخصصان حوزه فرهنگ‌سازی این موضوع را دغدغه خود بدانند. خوشبختانه همکاری خوبی در این سال‌ها صورت گرفته است، تفاهم نامه‌ای با وزارت ارشاد و صداوسیما داشتیم، از سویی بیش از سیصد هنرمند در رشته‌های مختلف هنری سفیر اهدای عضو و عضو کمیته‌های مختلف انجمن هستند. اما در عین حال گاهی هم مسائلی به وجود می‌آید. موضوع بسیار مهم این است که اطلاعات غلط به مردم داده نشود. مثلا اگر فیلم سینمایی ساخته شود –کما اینکه این اتفاق افتاد- و به پارتی بازی در تخصیص عضو بپردازد و در داستان فیلم درباره کبد فرد اهدا‌کننده توسط یک دلال که در بیمارستان مسئول بوفه است تصمیم‌گیری شود، اعتماد مردم در این مورد خدشه‌دار می‌شود. تهیه‌کننده و کارگردان این دو فیلم سینمایی در پاسخ سوال ما که پرسیدیم چه تصوری درباره اهدای عضو داشتید؟ گفتند مگر شما اطلاعیه‌های فروش اعضا را روی دیوارها ندیده‌اید. باید گفت اطلاعیه‌های روی دیوار -که الحمدلله برچیده شده- مربوط به فروش اعضا فرد زنده به فرد دیگری است که نیازمند پیوند است و در مقابل آن هم مبلغی می تواند دریافت ‌شود. این موضوع کاملا با مسئله اهدا عضو افراد مرگ مغزی متفاوت است. در اهدای عضو افراد مرگ مغزی به هیچ عنوان مبلغی بین اهدا کننده و گیرنده رد‌و‌بدل نمی‌شود و خانواده گیرنده و اهدا کننده اصلا با هم ارتباط و اطلاع ندارند. مهم‌تر از این موضوع اینکه تخصیص عضو توسط مسئول تخصیص وزارت بهداشت و با اولویت ثبت نام در لیست انتظار و با اولویت بدحالی مریض و تطابق بافتی انجام می‌شود و به هیچ عنوان امکان پارتی بازی در این پروسه وجود ندارد. اگر اطلاعات غلط در یک برنامه تلویزیونی یا فیلم به مردم داده شود باور جامعه در این رابطه خراب می‌شود و تمام تلاش ما در زمینه فرهنگ‌سازی در این سالها با باور غلطی که ایجاد می‌شود از بین می‌رود. اگر در تلویزیون موضوع با یک روایت غلط نقل شود، تصورات غلط در جامعه شکل می‌گیرد. به همین دلیل ما یک پیوست رسانه تهیه کردیم و بایدها و نبایدها در این پیوست مطرح و در اختیار صدا و سیما قرار گرفته است» یکی از مسائلی که نجفی‌زاده به آن اشاره می‌کند موضوعی است که در رمضان گذشته در یکی از برنامه‌های تلویزیونی مطرح شد و باعث ایجاد سوتفاهم‌هایی در مورد مرگ مغزی شده است: «فردی در یکی از برنامه‌های تلویزیونی در ماه رمضان عنوان کرده بود که مرگ مغزی شده و بعد زنده شده است. در حالی که در دنیا حتی یک مورد مرگ مغزی که به زندگی بازگشته باشد گزارش نشده است. فرد در پاسخ ما که پرسیدیم چه کسی به شما گفته بود که مرگ مغزی شدید و بعد به زندگی بازگشتید؟ گفت به خانواده من گفته بودند که اگر من مرگ مغزی شدم، می‌توانند اعضا حیاتی مرا اهداکنند. فردی برای بازار گرمی و برای اینکه ماجرا را هیجان انگیز نشان دهد، چنین موضوعی را مطرح می‌کند و تصورات مردم را خراب می‌کند. ما از مسئولان برنامه‌های صدا‌و‌سیما و وزارت ارشاد انتظار داریم اصلا اجازه پخش چنین برنامه‌هایی را ندهند. اگر کسی در یک مصاحبه تلویزیونی چنین حرفی زد همان موقع بپرسند دقیقا به خانواده تو چه گفته بودند؟ آیا گفته بودند شما مرگ مغزی شدید؟»
امسال انجمن اهدای عضو ایرانیان به رسم هجده سال گذشته، جشن نفس را با حضور خانواده‌هایی که اعضا عزیزان خود را برای پیوند اهدا کرده‌اند برگزار می‌کند. امسال این برنامه با شعار «ایران دیار نفس» برگزار می‌شود. مدیرعامل انجمن اهدای عضو ایرانیان می‌گوید: «امیدوارم فرهنگ‌سازی در این زمینه تا جایی در جامعه نهادینه شود که دیگر کسی نگوید من در مورد این موضوع چیزی نشنیدم و اطلاعات نداشتم.
افرادی هستند که خداوند این فرصت را به آنها می‌دهد که بعد از مرگ قلبشان چند روز تپش داشته باشد، تا بتوانند حماسه‌ساز شوند و از دنیا رفتنشان باعث نجات زندگی دیگران شود»
نیاز به آشنایی با ابعاد مختلف موضوع اهدای عضو و فرهنگ‌سازی در این رابطه نباید محدود به هفته آخر اردیبهشت شود و در طول سال اطلاعات مربوط به این موضوع به اشکال مختلف از طریق رسانه‌های جمعی مطرح شود و تنها در این صورت است که می‌توان امیدوار بود که روزی به مرحله‌ای برسیم که افراد ضرورت تصمیم درست خود درباره نجات جان بیماران دیگر در فقدان عزیز خود را احساس کنند.