پل خاتون کرج؛ بنایی با لایه‌های مختلف تاریخی

شهباز محمودی، معاون میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان البرز، با اعلام پایان مرمت پل خاتون، این بنا را یکی از ارزشمندترین سازه‌های تاریخی استان دانست. وی اظهار کرد این پل در دوره‌های مختلف با نام‌های گوناگونی مانند پل صفوی و پل کرج شناخته شده و ثبت آن در اداره‌کل میراث فرهنگی با عنوان «پل صفوی» صورت گرفته است.

چه‌گاهی از تاریخ کرج در دل پل خاتون

محمودی توضیح داد که مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد پایه‌های این پل به دوره سلجوقی بازمی‌گردد، اما بنای اصلی آن در دوره صفوی شکل گرفته و بعدها در دوره قاجار نیز مرمت‌هایی بر روی آن انجام شده است. وی تأکید کرد: «ما با بنایی مواجه هستیم که لایه‌های مختلف تاریخی را در خود جای داده و حفاظت از آن، صیانت از بخشی از تاریخ شهر کرج است.»

در سال ۱۳۱۵ با احداث پل پهلوی در مجاورت آن، پل خاتون از مسیر عبور خودروها خارج و به مسیر پیاده تبدیل شد. اما مشکلات سازه‌ای همچنان ادامه داشت؛ در دهه ۷۰ و سپس در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ حفره‌های جدی در عرشه این پل ایجاد شد.

تلاش ۴ ساله برای یک مرمت اصولی و علمی

تجربه مرمت‌های مقطعی گذشته نشان داد که راهکار موقت دیگر کارآمد نیست و لزوم داشت مرمت پل به شکل اصولی و مبتنی بر مطالعات دقیق انجام شود. پس از انتخاب پیمانکار اولیه در سال ۱۴۰۰ که تخصص کافی نداشت و فسخ قرارداد او، نشست‌هایی با شورای فنی وزارت میراث فرهنگی برگزار شد. نتیجه این شد که مطالعات جامع برای پل انجام گیرد تا مرمت بر اساس شناخت درست از وضعیت بنا اجرا شود.

مرمت کامل در خرداد ۱۴۰۴ و برنامه‌ها برای فضای پیرامونی

پروژه مرمت به یکی از مرمتگران شناخته‌شده بناهای تاریخی کشور واگذار شد و نهایتاً در اوایل خرداد سال ۱۴۰۴، عملیات مرمت و بازسازی پل به پایان رسید. با این حال، محمودی تأکید کرد که پایان مرمت، پایان کار نیست. برای بازگشت واقعی پل به زندگی شهری، ساماندهی فضای پیرامونی نیز ضروری است.

شهرداری کرج در حال برنامه‌ریزی برای پاکسازی و ساماندهی فضای زیر پل و تبدیل آن به فضای تفریحی و گردشگری است. همچنین قرار است این فضا به پاک‌رودی که در بالادست پل قرار دارد متصل شود تا مجموعه پیرامونی پل خاتون، از فضای تاریخی به فضایی زنده و باثر برای شهروندان تبدیل شود.

ایجاد محور گردشگری تاریخی در مرکز کرج

بخشی از برنامه‌های آینده به تعریف یک محور گردشگری تاریخی اختصاص دارد. در این طرح، پل خاتون به عنوان یکی از نقاط اصلی مسیر، به میدان کرج متصل خواهد شد. این محور قرار است از میدان کرج به کاروانسرای شاه‌عباسی، امامزاده حسن، کاخ‌موزه سلیمانی و حمام مصباح امتداد پیدا کند.

محمودی بر اینن باور است که چنین مسیری می‌تواند بازدید از بناهای تاریخی را به یک تجربه منسجم و جذاب برای گردشگران و شهروندان تبدیل کند؛ بجای بازدید جدگان از بناها، مخاطب در قالب یک محور گردشگری، بخشی از تاریخ کرج را در یک مسیر مشخص تجربه خواهد کرد.

اگر تعهدات شهرداری طبق برنامه پیش برود، امید است که تا پایان سال، فضای کنار پل به عنوان یک مکان تفریحی و گردشگری قابل بهره‌برداری باشد. خود پل خاتون نیز برای عبور و مرور پیاده در نظر گرفته شده تا این بنای تاریخی ضمن حفظ هویت خود، دوباره به بخشی زنده از فضای شهری کرج تبدیل شود.