معاون صنایع‌دستی باید سابقه مرتبط داشته باشد

«حجت‌الله مرادخانی»، مدرس هنرهای سنتی و کارشناس صنایع‌دستی، درباره انتصاب «برزین ضرغامی» به‌عنوان معاون صنایع‌دستی می‌گوید: «تا زمانی که صنایع‌دستی را واجد ارزش‌ها و مختصات فنی و تخصصی نبینیم، تفاوتی نمی‌کند که چه کسی سکان‌دار این حوزه باشد. صنایع‌دستی اگرچه بخشی از فرهنگ ایران است، اما خصلت‌های منحصربه‌فردی دارد و تنها زمانی می‌توان به یک انتصاب امیدوار بود که فرد موردنظر در این زیست‌بوم کار کرده، فعالیت میدانی داشته و شناخت دقیقی از ریزودرشت مسائل، مشکلات، چالش‌های پیشین و چالش‌های پیش‌روی این حوزه داشته باشد.»

او می‌افزاید: «آقای ضرغامی به‌هرحال سابقه زیادی در حوزه فرهنگ دارد، اما شناخت فنی از فرازونشیب‌های صنایع‌دستی ندارد. ازاین‌رو، احتمالاً به سراغ کلیشه‌های پیشین می‌رود، اهدافی مبهم برای آینده ترسیم می‌کند و حرکت به‌سمت آنها را آغاز می‌کند.»

«مرادخانی» ادامه می‌دهد: «اگر به روندی که چندین معاون صنایع‌دستی در سال‌های گذشته طی کرده‌اند نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که مشکلات این حوزه همچنان انباشته شده است. مدام گفته‌ایم مشکل حل می‌شود، اما راه این کار را نمی‌شناسیم. تا زمانی که شناختی از این حوزه وجود نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت مشکلات آن به‌درستی حل شود.»

او تأکید می‌کند: «در بهترین حالت می‌توان امیدوار بود که عملکرد آقای ضرغامی، درصورتی‌که قوانین این حوزه را پیگیری و اجرا کند، بتواند بخشی از مختصات صنایع‌دستی را در ساختار و چارت اداری وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی تثبیت کند تا این حوزه بیش از این در محاق نباشد.»

این کارشناس صنایع‌دستی می‌گوید: «مسئله شخص آقای ضرغامی نیست، بلکه موضوع اصلی، تسلط بر مسائل فنی صنایع‌دستی است. در زیست‌بوم فرهنگی این تصور وجود دارد که هر کسی می‌تواند سکان یک حوزه تخصصی را در دست بگیرد، حتی اگر هیچ تخصص و دانشی از آن حوزه نداشته باشد.»

مدیران فرهنگی توهم دانایی دارند

«مرادخانی» درباره مهم‌ترین مطالبات حوزه صنایع‌دستی در شرایط کنونی می‌گوید: «توهم دانایی برای بسیاری از مدیران وجود دارد؛ اینکه ما می‌دانیم. کسی که فکر می‌کند می‌داند، می‌تواند عمل کند، اما در عمل می‌بینیم بسیاری از تصمیم‌گیری‌ها، به‌جای آنکه وضعیت مخرب فعلی را بهبود دهند، شرایط را بدتر می‌کنند.»

او می‌افزاید: «مشکلات حوزه صنایع‌دستی زیاد است، اما در شرایط فعلی، با توجه به جنگ و اتفاقاتی که در کشور افتاده، یکی از اقدامات ضروری، پیگیری اجرای قانون حمایت از هنرمندان صنایع‌دستی است. همچنین باید ساختار اداری صنایع‌دستی را پیگیری و تقویت کرد و این موضوع در استانداری‌ها نیز موردتوجه قرار بگیرد.»

«مرادخانی» ادامه می‌دهد: «درحال‌حاضر، به‌دلیل تقسیمات سازمانی و مدیریتی گذشته، دو معضل جدی در حوزه صنایع‌دستی وجود دارد؛ یکی مالیات و دیگری بیمه. تغییراتی در سامانه اطلاعات وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و سازمان تأمین اجتماعی ایجاد شده که باعث شده است بخشی از بیمه‌شدگان از چرخه بیمه خارج شوند. این موضوع نیازمند پیگیری جدی است.»

او با اشاره به شرایط بحرانی کشور تأکید می‌کند: «همچنین مستندسازی و ثبت اطلاعات مربوط به حاملان زنده میراث هنری کشور ازجمله اقدامات ضروری است؛ هنرمندانی که در مناطق دورافتاده زندگی می‌کنند و ممکن است روزها و ماه‌های پایانی عمرشان را سپری کنند. ثبت و مستندسازی دانش و تجربه این افراد اهمیت زیادی دارد.»

این مدرس هنرهای سنتی می‌گوید: «مهم‌تر از همه اینها، باید از تصمیم‌های هیجانی و بدون مطالعه پرهیز کرد. تصمیم‌گیری بدون مطالعه می‌تواند پیامدهای سنگینی برای این حوزه داشته باشد.»

«مرادخانی» می‌گوید: «اگر مصوبه‌ای که در دوره آقای روحانی درباره خرید صنایع‌دستی برای هدایای سازمانی وجود داشت، دوباره پیگیری و اجرا شود و این موضوع در استان‌ها و استانداری‌ها نیز دنبال شود، قطعاً بر درآمد و فروش فعالان صنایع‌دستی تأثیرگذار است.»

معاونی که المپیاد صنایع‌دستی را به سرانجام نرساند

«محمدعلی ودود»، هنرمند پیکرتراشی چوبی، درباره «برزین ضرغامی» می‌گوید: «ضرغامی را تا حدودی می‌شناسم. زمانی که مدیر صندوق توسعه صنایع‌دستی و احیای بناهای تاریخی بود، قرار بود یکی، دو پروژه را با او پیش ببریم. در دوره مدیر قبلی صندوق، آقای شهاب طلایی، درحال پایه‌گذاری المپیاد ملی صنایع‌دستی بودیم، اما پس از آمدن آقای ضرغامی، این طرح عملاً منتفی شد و دیگر پیگیری نشد. شورایی هم در صندوق تشکیل شده بود که او آن را نیز پیگیری نکرد تا این کار به سرانجام برسد.»

او می‌افزاید: «فکر نمی‌کنم انتخاب ضرغامی موجب رشد و توسعه صنایع‌دستی شود. مشخص نیست هدف از انتصاب او به معاونت صنایع‌دستی چیست. پس از حدود ۲۰۰ روز که صنایع‌دستی بدون معاون مانده بود، چنین انتصابی صورت گرفت. به نظرم باید این یک‌ونیم تا دو سالی را که از عمر این دولت و این دوره باقی مانده است، با کمترین حاشیه و آسیب سپری کنیم.»

«ودود» با اشاره به جایگاه تاریخی صنایع‌دستی تأکید می‌کند: «صنایع‌دستی هفت‌هزار سال است که در این فلات، براساس امکانات اقلیمی، به زیست‌پذیرشدن آن برای ساکنانش کمک کرده است. بدون دخالت هیچ حاکمیت و دولتی، خود را ترمیم و توسعه داده است. از زمانی که حاکمیت و دولت، بدون توجه به نظر و دانش بومی موجود، شروع به دخالت در این حوزه کردند، نخستین صدمه‌ای که وارد شد، دانشگاهی‌کردن رشته‌های صنایع‌دستی بود.»

«ودود» می‌افزاید: «با دانشگاهی‌کردن رشته‌های صنایع‌دستی، زنجیره استاد و شاگردی پاره شد و از بین رفت. نسل جوان را به دانشگاه‌ها کشاندند و کارگاه‌های استادان خالی شد. سرمایه انسانی از مسیر آموزش سنتی خارج شد، اما خروجی دانشگاه هم به متخصص کاربلد تبدیل نشد. ازطرف‌دیگر، استادانی که دیگر شاگردی به آنها مراجعه نمی‌کرد، نتوانستند دانش خود را منتقل کنند. این نخستین کاری بود که حاکمیت با زیست‌بوم صنایع‌دستی انجام داد.»

او ادامه می‌دهد: «پس از آن، حاکمیت در زنجیره تأمین نیز وارد شد. اگر دخالت اصولی انجام می‌شد، می‌توانست کمک زیادی به صنایع‌دستی بکند. پیش از انقلاب، شرکت توسعه صنایع‌دستی راه‌اندازی شد که وظیفه‌اش این بود که در خارج از کشور نمایشگاه برگزار کند، بازاریابی و بازارسازی انجام دهد و سپس اطلاعات بازار را در اختیار تولیدکننده قرار دهد؛ مشخص کند چه میزان فرش، سفال، کرباس، سوزن‌دوزی یا محصولات ظریف باید تولید شود.»

این هنرمند پیکرتراشی چوبی می‌گوید: «درواقع، حاکمیت می‌توانست به‌عنوان یک کاتالیزور عمل کند تا این زیست‌بوم رونق بیشتری پیدا کند. پس از انقلاب، با تغییر ماهیت و جایگاه حاکمیت، این نگاه توسعه‌دهنده از بین رفت و به‌تدریج، به‌جای آنکه حاکمیت به توسعه این حوزه کمک کند، مجموعه‌ای از مداخلات شکل گرفت که بیش از آنکه به صنایع‌دستی کمک کند، به آن صدمه زد.»

نمایشگاه صنایع‌دستی هم به شیوه بنگاه اقتصادی برگزار می‌شود

«ودود» با انتقاد از وضعیت برگزاری نمایشگاه‌های صنایع‌دستی می‌گوید: «امروز حتی برای برگزاری یک نمایشگاه داخلی هم مانند یک بنگاه اقتصادی عمل می‌شود. با یک پیمانکار صحبت می‌کنند، پیمانکار فضایی را اجاره می‌کند و با ارزش افزوده‌ای آن را به هنرمند و صنعتگر اجاره می‌دهد تا صنایع‌دستی برای خودش درآمدزایی ایجاد کند. در این میان، دیگر برای مسئولان مهم نیست که صنعتگر محصولش را می‌فروشد یا نمی‌فروشد. آنها به‌دنبال بازارسازی و ایجاد تضمینی برای فروش در نمایشگاه‌ها نیستند.»

سه درخواست از معاونت صنایع‌دستی

او می‌افزاید: «به نظر من، اکنون بهتر است هیچ کاری نکنند، چون افق بلندمدتی ندارند و چشم‌اندازی تعریف نمی‌کنند. اما اگر قرار باشد سه کار انجام دهند، همین سه کار باید در اولویت باشد و در هیچ زمینه دیگری دخالت نکنند.»

«ودود» ادامه می‌دهد: «نخستین و مهم‌ترین کاری که باید انجام شود، آمایش سرزمینی صنایع‌دستی با بهره‌گیری از متخصصان واقعی است؛ چراکه آمایش سرزمینی موجب می‌شود دریابیم شرایط واقعی صنایع‌دستی در کشور و مناطق مختلف آن چیست.»

آمایش سرزمینی صنایع‌دستی

او تأکید می‌کند: «آنچه موجب تعجب است، این است که چرا در ۴۷ سال گذشته حتی یک‌بار این کار انجام نشده است؟ مدیران ارشد، وزیر یا معاون وزیر بر چه مبنایی می‌خواهند درباره صنایع‌دستی تصمیم بگیرند، هنگامی که آمایش انجام نداده‌اند و نمی‌دانند واقعاً چند نفر در این حوزه فعالیت می‌کنند، چه کاری انجام می‌دهند و زنجیره ارزش آنها چگونه شکل می‌گیرد و از کجا تأمین می‌شود؟ این مهم‌ترین و اصولی‌ترین اقدامی است که معاون صنایع‌دستی باید انجام دهد.»

این هنرمند می‌گوید: «پس از آمایش سرزمینی، معاون صنایع‌دستی باید با کمک همان متخصصان و افراد کاربلد، نظام مسائل صنایع‌دستی را تدوین و طراحی کند تا براساس داده‌ها و دستاوردهای آمایش مشخص شود مشکلات صنایع‌دستی چیست و این مشکلات چگونه باید اولویت‌بندی شوند.»

او می‌افزاید: «اگر تمام انرژی و منابع صنایع‌دستی را روی مسئله‌ای متمرکز کنیم که مثلاً اولویت بیستم ماست، طبیعی است که به نتیجه نمی‌رسیم و منابع نیز هدر می‌رود. بنابراین، نخست آمایش سرزمینی، دوم تدوین و تنظیم نظام مسائل صنایع‌دستی و هنرهای سنتی و سوم، تدوین نظام شایستگی باید در دستور کار قرار گیرد.»

تدوین نظام شایستگی

«ودود» درباره اهمیت نظام شایستگی بیان می‌کند: «یکی از مهم‌ترین مسائلی که باعث می‌شود سرمایه اجتماعی صنایع‌دستی روزبه‌روز تحلیل برود و رشد نکند، نبود یک نظام شایستگی واقعی است. این نظام شایستگی می‌تواند به یک سیستم خوشه‌سازی تبدیل شود؛ به این معنا که افراد باسابقه‌تر و توانمندتر، افرادی را که در سطح پایین‌تری قرار دارند، تحت پوشش قرار دهند.»

او ادامه می‌دهد: «نظام شایسته‌سالاری در طول هفت‌هزار سال فعالیت صنایع‌دستی در کشورمان وجود داشته است. یک فرد توانمند، تیمی تشکیل می‌داد؛ ۱۰ نفر به‌عنوان صنعتگر برای او کار می‌کردند و ۵۰ نفر به‌عنوان کارگر فعالیت داشتند و درنهایت، محصولی مشخص و بازارپسند تولید می‌شد.»

این هنرمند پیکرتراشی چوبی تأکید می‌کند: «امروز این نظام شایستگی در اثر مداخلات دولت و حاکمیت به‌هم ریخته است. به همین دلیل، فرد توانمند دیگر نیروی انسانی لازم را در اختیار ندارد و ازطرف‌دیگر، فردی که توانمندی لازم را ندارد، با آزمون‌وخطا و صرف هزینه‌های زیاد در حوزه‌های صنایع‌دستی فعالیت می‌کند.»

او تأکید می‌کند: «این سه‌گانه، به نظرم مهم‌ترین کاری است که یک معاون صنایع‌دستی باهوش باید بر آن متمرکز شود و منابع را نیز به آن اختصاص دهد تا این روند رو به زوال متوقف شود و به‌سمت شکوفایی و تعالی حرکت کنیم.»

تدوین نظام شایستگی، آمایش سرزمینی و اولویت‌بندی مشکلات صنایع‌دستی ازجمله اقداماتی است که به باور کارشناسان باید در معاونت صنایع‌دستی انجام شود. بااین‌حال، منتقدان با اشاره به نداشتن سابقه تخصصی «برزین ضرغامی» در این حوزه و به سرانجام نرسیدن المپیاد ملی صنایع‌دستی در دوره مدیریت او بر صندوق توسعه صنایع‌دستی و احیای بناهای تاریخی، درباره پیگیری چنین اقداماتی تردید دارند.