۵۸ تشکل، مؤسسه و انجمن فعال فرهنگی و میراثی کشور با ابراز نگرانی از واگذاری مدیریت «حافظیه» و «سعدیه» به هیئت‌امنای غیرتخصصی و نامرتبط با حوزه فرهنگ و میراث‌فرهنگی، بیانیه‌ای صادر کردند.

این بیانیه که در ۶ بند تدوین شده و به امضای تشکل‌های مختلف کشور رسیده است، از «سیدرضا صالحی امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، خواسته است: «درباره واگذاری مدیریت حافظیه و سعدیه به هیئت‌امنای غیرتخصصی و نامرتبط تجدیدنظر شود.»
متن کامل این بیانیه به شرح زیر است:

«جناب آقای دکتر صالحی امیری
وزیر محترم میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی
با سلام و احترام
آثار و مجموعه‌های تاریخی و فرهنگی ایران‌زمین، گنجینه‌هایی گران‌سنگ و بخشی از سرمایه هویتی و فرهنگی این سرزمین هستند که اهمیت و آوازه بسیاری از آن‌ها فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران گسترش یافته و در مواردی، بخشی از خاطره جمعی جهانیان و میراث مشترک بشری را شکل می‌دهند. ازاین‌رو، مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از چنین آثاری نیازمند بالاترین سطح از حساسیت، دانش تخصصی، دقت‌نظر، پاسخ‌گویی و رعایت شأن تاریخی و تمدنی ایران و مردمان این سرزمین است. در همین چارچوب، انتشار اخبار و اظهاراتی از استاندار فارس درباره بررسی طرح واگذاری مدیریت دو مجموعه ارزشمند و بی‌بدیل حافظیه و سعدیه در شهر شیراز، از ساختار فعلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و سپردن مدیریت آن‌ها به هیئت‌امنا، موجب شکل‌گیری نگرانی‌هایی در میان فعالان حوزه میراث‌فرهنگی و تشکل‌های مردم‌نهاد شده است.
براساس اخبار منتشرشده، ظاهراً قرار است این شیوه مدیریت به‌صورت پایلوت و آزمایشی و به‌عنوان الگویی برای مدیریت برخی از مجموعه‌های تاریخی و فرهنگی در سطح کشور مورد استفاده قرار گیرد. با توجه به اهمیت استثنایی حافظیه و سعدیه، به نظر می‌رسد پیش از هرگونه تصمیم نهایی، ابعاد تخصصی، حقوقی، مدیریتی، حفاظتی و اجتماعی این طرح نیازمند بررسی دقیق‌تر و کارشناسی همه‌جانبه است. دراین‌خصوص، نکات زیر شایسته توجه است:
۱. ضرورت حفظ مدیریت تخصصی میراث‌فرهنگی
وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، علی‌رغم کاستی‌ها و نقدهایی که ممکن است نسبت به عملکرد آن در دوره‌های مختلف وجود داشته باشد، همچنان اصلی‌ترین نهاد تخصصی کشور در زمینه سیاست‌گذاری، حفاظت، مرمت، مدیریت و معرفی میراث تاریخی و فرهنگی ایران به شمار می‌رود. حضور کارشناسان و متخصصان حوزه‌های مختلف میراث‌فرهنگی و وجود تجربه انباشته مدیریتی و کارشناسی در این نهاد، سرمایه‌ای است که در هرگونه تغییر ساختار مدیریتی باید مورد توجه قرار گیرد. تجربه مدیریت برخی بناها و مجموعه‌های تاریخی از سوی دستگاه‌هایی خارج از ساختار تخصصی میراث‌فرهنگی نیز نشان داده است که تفاوت رویکردهای مدیریتی، حفاظتی و بهره‌برداری می‌تواند پیامدهای نامناسبی برای حفاظت از آثار تاریخی به همراه داشته باشد. ازاین‌رو، هرگونه تغییر در شیوه مدیریت آثار تاریخی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که جایگاه دانش و نظر کارشناسی حوزه میراث‌فرهنگی تضعیف نشود و مسئولیت اصلی حفاظت از اثر در یک ساختار تخصصی و پاسخ‌گو باقی بماند.
۲. اهمیت رویکرد فرهنگی و عمومی در مدیریت حافظیه و سعدیه
حافظیه و سعدیه صرفاً دو مجموعه تاریخی در محدوده جغرافیایی شهر شیراز یا استان فارس نیستند. این دو مجموعه با نام و آثار دو تن از بزرگ‌ترین شاعران و اندیشمندان فرهنگ و ادب فارسی، یعنی حافظ و سعدی، پیوند خورده‌اند و از جایگاهی ویژه در حافظه فرهنگی ایرانیان و علاقه‌مندان به فرهنگ ایران در سراسر جهان برخوردارند. بنابراین، مدیریت این دو مجموعه نمی‌تواند صرفاً بر مبنای ملاحظات اداری، اقتصادی، عمرانی یا گردشگری انجام شود، بلکه باید هم‌زمان واجد رویکردی عمیقاً فرهنگی، حفاظتی، علمی و عمومی باشد. نحوه مواجهه با مردم، گردشگران داخلی و خارجی، پژوهشگران، هنرمندان، دانشگاهیان و علاقه‌مندان به ادبیات و فرهنگ ایران، بخشی از مأموریت فرهنگی این مجموعه‌هاست و باید در هر مدل مدیریتی مورد توجه جدی قرار گیرد.
۳. نگرانی درباره ترکیب، حدود اختیارات و پاسخ‌گویی هیئت‌امنا
بدیهی است استفاده از ظرفیت هیئت‌های امنا در مدیریت برخی نهادها و مجموعه‌های فرهنگی، فی‌نفسه امری نامتعارف یا مردود نیست و در برخی کشورها نیز از این الگو استفاده شده است. آنچه موجب نگرانی است، نحوه شکل‌گیری این هیئت، ترکیب اعضا، شیوه انتخاب آنان، حدود اختیارات، جایگاه کارشناسان میراث‌فرهنگی، سازوکار تصمیم‌گیری و مهم‌تر از همه، نحوه پاسخ‌گویی در برابر تصمیمات و پیامدهای احتمالی آن است. چنانچه مدیریت یک مجموعه تاریخی به هیئت‌امنا واگذار شود، ضروری است موارد زیر به‌صورت شفاف مشخص باشد:
مسئولیت نهایی حفاظت و صیانت از اثر بر عهده چه نهادی خواهد بود؟
نظر کارشناسان و متخصصان میراث‌فرهنگی چه جایگاهی در تصمیمات هیئت‌امنا خواهد داشت؟
حدود اختیارات هیئت‌امنا در حوزه مرمت، تغییرات کالبدی، بهره‌برداری، درآمدزایی و برنامه‌های فرهنگی چیست؟
اعضای هیئت‌امنا با چه سازوکاری انتخاب می‌شوند و بر عملکرد آنان چگونه نظارت خواهد شد؟
در صورت بروز خسارت یا آسیب به اثر، مسئولیت حقوقی و مدیریتی متوجه چه شخص یا نهادی خواهد بود؟
نبود پاسخ روشن به این پرسش‌ها می‌تواند در آینده زمینه‌ساز تعارض مسئولیت‌ها و کاهش پاسخ‌گویی مدیریتی شود.
۴. ضرورت جلوگیری از غلبه ملاحظات سیاسی و مدیریتی بر حفاظت از میراث
آثار تاریخی و فرهنگی کشور، به‌ویژه مجموعه‌هایی با اهمیت ملی و جهانی، نیازمند نوعی ثبات مدیریتی و استمرار سیاست‌های حفاظتی هستند که نباید با تغییرات مدیریتی و سیاسی دچار نوسان جدی شوند. از این منظر، نگرانی اصلی آن نیست که مدیریت یک مجموعه از سوی مسئولان استانی انجام شود؛ بلکه مسئله آن است که تغییرات مدیریتی و سیاسی احتمالی در سطح استان یا کشور، بر تصمیمات تخصصی مربوط به حفاظت، مرمت و بهره‌برداری از این مجموعه‌ها غلبه پیدا نکند. حافظیه و سعدیه، به‌دلیل جایگاه ویژه خود، نمی‌توانند محل آزمون‌وخطایی قرار گیرند که پیامدهای احتمالی آن متوجه سرمایه‌ای غیرقابل‌جایگزین باشد.
۵. نبود تجربه ارزیابی‌شده در زمینه اجرای چنین الگویی در کشور
درصورتی‌که هدف از ایجاد هیئت‌امنا، آزمودن یک الگوی جدید مدیریتی برای مجموعه‌های تاریخی کشور باشد، شایسته است پیش از اجرای آن در مجموعه‌هایی با اهمیت ملی و حساسیت اجتماعی بالا، مطالعات کارشناسی لازم انجام شود و تجربه‌های داخلی و بین‌المللی مرتبط مورد ارزیابی قرار گیرد. همچنین لازم است اهداف، شاخص‌های ارزیابی، حدود اختیارات، دوره آزمایشی، سازوکار نظارت و معیارهای موفقیت این مدل مدیریتی از پیش مشخص شود. در غیر این صورت، اجرای آزمایشی چنین مدلی در مجموعه‌هایی همچون حافظیه و سعدیه می‌تواند با ریسک‌ها و پیامدهای احتمالی غیرقابل‌جبران همراه باشد.
۶. ضرورت توجه به جایگاه ملی و فرامنطقه‌ای حافظیه و سعدیه
حافظیه و سعدیه اگرچه در شهر شیراز و استان فارس قرار دارند، اما اهمیت آن‌ها فراتر از تقسیمات اداری و جغرافیایی کشور است. این دو مجموعه بخشی از سرمایه فرهنگی ملی ایران و نمادهایی از ادبیات، اندیشه و فرهنگ ایرانی هستند و مخاطبان آن‌ها تنها شهروندان یک استان یا حتی یک کشور نیستند. ازاین‌رو، شایسته است هرگونه تغییر در شیوه مدیریت آن‌ها با مشارکت و نظرخواهی از متخصصان مستقل میراث‌فرهنگی، دانشگاهیان، صاحب‌نظران حوزه ادبیات و فرهنگ، تشکل‌های مردم‌نهاد و سایر ذی‌نفعان مرتبط انجام شود.
با توجه به موارد فوق، به نظر می‌رسد در صورت اصرار بر آزمودن مدل هیئت‌امنا در مدیریت مجموعه‌های تاریخی، مناسب‌تر باشد این اقدام ابتدا در مجموعه‌هایی با حساسیت اجتماعی و فرهنگی کمتر و با پیچیدگی‌های مدیریتی قابل‌کنترل‌تر آغاز شود. در چنین شرایطی می‌توان ضمن ارزیابی توانمندی‌های این مدل، نقاط ضعف و کاستی‌های احتمالی آن را شناسایی و برطرف کرد و پس از ارزیابی نتایج، درباره تعمیم آن به مجموعه‌های مهم‌تر تصمیم گرفت. این رویکرد می‌تواند از تبدیل آثار شاخص و غیرقابل‌جایگزینی همچون حافظیه و سعدیه به محل آزمون‌وخطای مدیریتی جلوگیری کند. بر این اساس، ما امضاکنندگان این بیانیه، ضمن احترام به تلاش‌های وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی برای یافتن شیوه‌های کارآمدتر مدیریت و بهره‌برداری از ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری کشور، درخواست می‌کنیم:
۱. تصمیم‌گیری درباره واگذاری مدیریت حافظیه و سعدیه به هیئت‌امنا، تا انجام بررسی‌های تخصصی و کارشناسی همه‌جانبه، مورد بازنگری قرار گیرد.
۲. پیش از هرگونه اجرای آزمایشی، حدود اختیارات، ترکیب، شیوه انتخاب اعضا، مسئولیت‌ها و سازوکار پاسخ‌گویی هیئت‌امنا به‌صورت شفاف و کارشناسی تعیین شود.
۳. جایگاه و مسئولیت نهاد تخصصی میراث‌فرهنگی و کارشناسان این حوزه در هر مدل مدیریتی، به‌صورت روشن و تضمین‌شده حفظ شود.
۴. در صورت ضرورت اجرای آزمایشی این مدل، ابتدا مجموعه‌ای با حساسیت و ریسک کمتر برای این منظور انتخاب شود.
۵. در فرایند تصمیم‌گیری، از ظرفیت کارشناسان مستقل، دانشگاهیان، متخصصان میراث‌فرهنگی، صاحب‌نظران حوزه فرهنگ و ادب و تشکل‌های مردم‌نهاد مرتبط استفاده شود.
حافظیه و سعدیه سرمایه‌هایی متعلق به یک دستگاه، یک مدیر، یک استان یا حتی یک نسل نیستند؛ بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و سرمایه تاریخی ایران و از سرمایه‌های ارزشمند فرهنگ بشری به شمار می‌روند. ازاین‌رو، تصمیم‌گیری درباره آینده مدیریتی آن‌ها شایسته نهایت احتیاط، تدبیر و بهره‌گیری از خرد جمعی و تخصص کارشناسی است.»